Амир Плиев (Пхьиле-къонгий 1абизбика Амира)

Сискал

Хьажк1ий сискал, къаьнача замах 1а дукха дувц.
Цхьоал, къел-мискал,
Довнаш, пхенаш, хьаг1 чулувц.
Хьо я даьша
Келхьараца хьажк1аш аьхьа,
Цар хьамсарча нешас,
Кулг боча тохаш хьаяь.
Са даьй охцал
Йоал хьа жувра г1орг1алца,
Са даьй хьоцар
Доал низткъа холача диралца.
Даьга, 1аьржа
Хьа ч11ог да хьа баьде зама мо,
Мехкашка д1аяьржа
Лоаттаяьй къизал цатешамо.
Хьажк1ий сискал,
1ажаг1а, ц1е лест хьа юкъ,
Хьо к1ояь къел-мискал
Ц1ех Йувдаеннай сеттабеш ший букъ.
Йитаяц даьй мискал
Лоам босе т1а лаьтта ч1егилг лелае,
Лоамарочун дезал
Бузаргболаш хьажк1аш хьалкхее.
Аьрга мискал,
Хьо дагайоалаш
Бйаьш моастаг1ий т1алийтаб,
Хьажк1ий сискал
Багарйоахаш, лоамарой ц1ий 1аъахийтад.
Хьох цкъа кер ца бузаш,
Б1аьш эзараш д1аихаб,
Маьлха кашамашка чуухаш
1оажал ехаш уж бийлхаб.
Са даьй тешам,
Цхьоаг1о, къахьегам, хьоцар, сий,
Эзар эшам,
Эздел, г1улакх, къоал, доакъазал, вий,
Хьажк1ий сискал,
Деррига 1а хьайна чулаьцад,
Ловш къел-мискал,
Вайнах таханен сердалонга кхаьчаб.

Элтара* кий

Цхьаболча наха къерд
Элтара кий,
Цо доаккхаш санна хет
Царна шоай сий.

Шеко яц, хоза тов
Элтара кий,
Цхьабакъда, хьанна хов
Кийна к1ал хьаькъал дий.

Хьаькъало доаккхаргда
Элтара кийна сий,
Баьссача керто йохийтаргья
Езача кийнах вий*.

Элтара кийнах доаккхал деш
Баьсса корта сонтабаргба,
Шийла эсалаг1а хеташ,
Кхыча кийнаца дов даргда.

Шин кийнах ца1
Йожанза яргьяц хоттала,
Элтара кий
Сов беза мухь ба 1овдала.

Элтара кийно куц* доаккх
Куц даргдолчун,
1овдалал а гучайоаккх
Йолаш волчун.


• элтара – каракулевый
• вий – анафема, заклятие, проклятие
• куц/куст – осанка, фигура, грация, внешность

Иллеш яздеш

Дика иллеш, хоза иллеш,
Бер мо, боча хесталу.
1одийшачоа дег чу дувшаш,
Ший долаш мо хеталу.

Г1ожа хилча дешалац уж,
Цхьанахь мотт д1атувсалу.
Даггар хаьхка вордаш санна
Цар уж дешаш кхувсалу.

Ишта яздеш дола иллеш
Ца яздеча маьха да.
Дег чу бужаргбола цхьа муг1
Дуккха пайданег1а ба.

Наьнеи эрсийи меттех

Нанна меттел яздеш ваг1аш,
Дош ца тоъаш саготделча,
Геттар ч1оаг1а хул хьо эшаш,
Б1аьхий бола эрсий мотт.

Бакъда, дега тоам бар дезаш
Со дош леха ваьлча,
Дег чу дужаш, декаш, ловзаш,
Наьна дош, хьо дай хьаотт.

Даьл раьз халв хьон ераж 1оехка... Пейд хубба аьн хет сон уг1ог1)

Безам ба са

Фуннаг1 лой а укх са дег1о
Къоабалду, хьо вахар, дего.
Ор чу ветта, лоам т1а ваха,
Бирса ду1а духьалдаха,
Сатем боацаш даим ваха
Безам ба са, ва са вахар!
Сийрда уйлаш дег чу яьнна,
Аз сай г1а боах г1оз а ваьнна.

Хургва хьо вахаш

Муталиев Хьаж-Бийкара хетаю

Вахар хеташ атта, сийрда,
Волча хана къона, бийда,
Аз хьа дика байташ ешар,
Безам санна ужаш эшар.

Ихад шераш, хьо вац дийна,
Хьа муг1араш дез а денна.
Х1анз да ужаш эшаш сона
Лоамаш, довкъаш, шовдаш санна.

Дог

Бух боаца форд тахка санна
Тахка хала да дега к1оаргал.
Хьедача хива яр санна
Йовза хала да сага оамал.
Цхьадоа дог хул форд мо к1оарга,
Низ болаш, сатийна, дорха.
Хул дог тоатол мо т1ехига,
Хул мекъа, шийла, з1амига.
Аз аргда цох сайна хетар:
Дика да дог ца бовш ала летар,
Даим вахарца детталур,
Таханен зем беш кхоане гур.

Уйла йийя ала дош

Йист ца хилча цхаккха валац,
Хетар мара цхьанне алац.
Ца ховр дувцар вонах лорлац,
Хетар-моттар хила тарлац.

Хетачунах доацар хул.
Доацар аьлча ч1оаг1а къувл,
Цхьанне юхь цо 1аьржаю,
Гоамал, хьаг1 цо йоаржаю.

Т1аккха довнага кхоач дош.
Хатар-бала кхолла ловш,
Хьоаю цо яхь, г1ожал, дорх,
Кхетам боабеш т1акхувл морх.

Хетар мара дац-кха аьннар,
Дале а ховш да цунах даьннар.
Оалар уйла йийя ала,
Т1аккха хургбац хьона бала.

Мотт

Веза а лу
Мотт бахьан.
Гоам а лу
Мотт бахьан.

Хьалебеча метто
Сагах дукха дувц:
Цун юхь, эздел, кхетам,
Цун уйлаш, цун куц.

***

Сога доаг1е хатар-бала
Вел со волча хала хеташ.
Массехк хоза дош 1а ала,
Дег т1ара сох къа а хеташ.
Сона ховргда, новкъост, т1аккха
Эше г1улакх 1а дергдолга,
Хьо вар лоарх1аргда аз доккха,
Кхетош хьа яхь, эздел долга.

Дувц цу 1амо

"Кизга чу гу сурташ санна
Дерриг дуне аз чулувц.
Укх са бухе гургья шоана:
Сигле, лоамаш, гаьнаш, буц",

Дувц цу 1амо сонтабаьнна,
Хетац шийла доккха хий.
Улл гонахьа йоарх1аш аьнна,
Ца ховш лаьтта фордаш дий.

Ма б1ехъелахь къонал

1анна т1еххьа
Б1аьсти йоаг1а,
1алам сомадоахаш.
Бала-хатар
Бицбу хано,
Деха дог г1оздоахаш.

Цкъа этта во
Даим латтац,
Цунах коттадоал
Дика.
Корта айбе,
Тешамех венна,
Хьалха б1арг 1а
Лакха.
Укх дуне т1а,
Вахаш мара,
Цхьаннахьа дац
Вахар.
Даьхен лаьтта
Дезаш мара
Кхоачахилац
Лерх1ар.

Цудухь, наха
Дикаш дара
Кхо ма делахь
Денал.
Оатто, аьттув
Рузкъа лехаш
Б1ех ма елахь
Къонал.

***

Баь т1а дуккха зизаш даг1ар
Делаш, маьлхе къегаш.
Гонахь хьежаш со а воаг1ар,
Лорлуш лувзаш когаш.

Зиртилг миссел новкъа дацар
Зизай сийрда вахар.
Цхьанне царна 1откъам бицар,
Барт болаш уж дахар.

Бакъда, ца ховш ког т1алайза
Царех ца1 аз м1аьддир.
Цхьан юкъа ца зераг1 вахар
Зизашта хатар дир.

Бехк хьаийца, човнаш ехкаш
Зиза аз дерзадир.
Х1аьта а, соцар гоамал, юаш т1ехкаш,
Цун дег чу яха йисар.

Ираз

Ираз уллаш хилац дежа,
Е ше дарга везац хьежа,
Ираз даккха деза къувсаш,
Ца а ваг1аш хабар дувцаш.
Из хет седкъа санна гаьна,
Латташ б1асаьнаш еш даьна,.
Седкъий долча эшац ваха
Доккха, хоза ираз лаха,
Лел из даим вайна лалла,
Х1аьтаъ, да из хьаго хала.
Хьинар доккха, кхетам лакха
Беза ираз шийгахь даккха.
Ираза кад бизза меннар
Г1озвоал фуд ца ховш шийх хиннар,
Цигга дицлу цунна дерриг,
Г1атте дода ираз-хьазилг.
Цудухь, гоал ца воалаш в1алла,
Мелал ираз, боарам хиллал,
Нагахь 1а из хеце бера
Бужаргба хьа дег т1а кхера.

Баркал оал

Наькъ йисте хьаст а лаха,
Цхьанне лаьрхх1а тоабаьб наха,
Леп хьаст раьза болаш малха,
Безам ба цун даим баха.

Цунна гонахь ег1ай гаьнаш,
1и деш эг цар кхаьта г1аьнаш,
Г1андаш гу цу хьаста йисте,
Из моттиг - зизай б1аьсти.

Безамца къахьийгад цига
Боча, ц1ена кулгаш детташ,
Хиво хьогал мел йоаяьчо
Баркал оал из хьаст тоабаьчоа.

Вай теш

Доа леладер гоамлу наха,
Цунна кхайкаю цар вий.
Наьха багар сискал яха
Ловчун даргдац ц1аккха сий.

Халкъий эг1азлоно т1еххьар
Лар ца юташ хьоргва из.
Г1елал ловш дац сага вахар,
Ч1оаг1а ба цун мукълен низ.

Мукъле, машар, вошал, тешам
Массадолча халкъа эш,
Т1ерабаьнна т1ема кхерам,
Дахаргхиларах вай теш.

Къоано

Къоано попа гаьна
Тара хийтар сона,
Вар из б1араваьнна,
Духьаллаьтта вона.
Вар из букарвийрза,
Верриг хобавенна,
Дарцо, ду1о мийрца,
Къаьна попа санна.
Ткъовронаш кагъенна,
Сома хи харбенна,
Гонахь гаьнаш яьнна -
Доккха беркат даьнна,
Латт из къаьна попа,
Курра кхоабаш корта.
Цун тара ва къоано.
Виаь вале а хано,
Шортта я цун т1ехье -
Беркатера т1ехьле.

Эхь ца кхоабе...

Каста-каста къувсе,
Дар а доацар дувце,
Шоайла эхь ца кхоабе,
Г1ерте д1а-хьа боабе;
Г1алаташ а лехаш,
Хуле в1ашка 1ехаш,
Дуне даац шинне,
Тол цар гоамал-синнел;
Низ бисац барт тоабе,
Сийрда безам хьоабе.
Мел цар денна дохьаж,
Цхьана бахаргбац уж...
Цхьанне сабар дарца,
Эздел леладарца,
Б1айха безам хьалкхув,
Ц1енче, дезал хьахул,
Хьадоал доккха беркат.
Дезал - халкъий дакъа,
Даьхенна боал накъа.

Б1ехача меттага

Ма даькъаза ба б1еха мотт,
Хьаг1аца бала г1ерташ котт,
Вахара вол 1а гучайоах;
Бакъдар, харцдеш, 1аьрждеш
К1алтадоах.

Топо-тепчо ца1 мара ца вувч,
Халоно-хатаро юкъ мара ца ювча,
Хьа аьлдитто ийс вув, ва б1еха мотт,
Сийдар б1ехве, вожаве, хьо, ч1оаг1а отт.

Г1ожал хьалхьоайийя корзаг1боах 1а дукха,
Хьа низ кхоач, дорх 1оайий, вонца декха.
1а 1обаяьчох массехк ноахал кхард,
Бух боацача ахка г1ойла вий яха хьа лард.

Цхьанна а мегарволча сага хьо тайна бац,
Эхь доацача кхалсага мара хьо хургбац.
Ше ма1а волчоа в1алла тоам бац
Хьалхьеде д1аьхача меттай шийла дарц.

Амир Плиев (Пхьиле-къонгий 1абизбика Амира)

Хало 1овшаш къоагадаь муг1араш
Плиев Амира вахарахи кхолламахи

Пхьиле-къонгий 1абизбика Амира поэтически кхоллам бовзаш ба вай республике г1алг1ай литература юкъе ший моттиг д1алоацаш хиларца.
Г1алг1ай дог-уйла, оамалаш хьахьокхаш, сий лоаттаду наькъаш хьехаш, денал, къонахчал, сага ц1енал хестаеш, доастамал, к1езигал, хьаг1, кхыйола во оамалаш 1оте1аеш, бегйоахаш, эздела, сийна боарам лаккха айбеш, г1улакхаца, безаме хилара т1ахьехаш ба поэта кхоллам. Чулоацам байбеш дола дешаш юкъе ца дуташ, литтача санна уж ц1ендеш язъяь я цун дукхаг1а йола стихаш. Къаьга сурт кхоллаш а, шоай ма1ан-чулоацам к1оарга болаш а я уж. Рифмаш ца йоалаеш цхьа байт язъяьяц Амира, ритмични хиларо а хозъю уж.
1абизбика Амир ваьв 1938 шера, сентябрь бетта шоллаг1ча дийнахьа Пхьиле-къонгий-Юрта. Цхьа-бакъда, ший даьца-наьнаца, тайпаннеи, къаманнеи юкъе, хьамсарча мехка хьалкхелла ираз хиннадац поэта. Пхьи шу даьнна мара хиннавац из, дерригача г1алг1ай къаманца, моастаг1а а ваь Даьй-мехках къоаставеча хана. Дукха халонаш лайнай цо ший къаманца,доаккхий хатараш б1аргадайнад. Казахстане, Кустанайски области чуйоаг1аш хиннача Федоровски районерча Бановка яхача юрта кхелхай Плиев Амира локкхаг1а йола йиша — Калипат, цунна т1еххьа, дукха ца говш д1аяний нана а. 1943 шера веннав да.





Амир Плиев (Пхьиле-къонгий 1абизбика Амира)

Хало 1овшаш къоагадаь муг1араш
Плиев Амира вахарахи кхолламахи

Пхьиле-къонгий 1абизбика Амира уйлаяздара кхоллам бовзаш ба вай г1алг1ай мехка алапязданчa юкъе ший моттиг д1алоацаш хиларца.
Г1алг1ай дог-уйла, оамалаш хьахьокхаш, сий лоаттаду наькъаш хьехаш, денал, къонахчал, сага ц1енал хестаеш, доастамал, к1езигал, хьаг1, кхыйола во оамалаш 1оте1аеш, бегйоахаш, эздела, сийна боарам лаккха айбеш, г1улакхаца, безаме хилара т1ахьехаш ба уйлаяздархочоа кхоллам. Чулоацам байбеш дола дешаш юкъе ца дуташ, литтача санна уж ц1ендеш язъяь я цун дукхаг1а йола уйлаяздараш. Къаьга сурт кхоллаш а, шоай ма1ан-чулоацам к1оарга болаш а я уж. Г1артамаш ца йоалаеш цхьа байт язъяьяц Амира, гартама хиларо а хозъю уж.
1абизбика Амир ваьв 1938 шера, моажола бетта шоллаг1ча дийнахьа Пхьиле-къонгий-Юрта. Цхьа-бакъда, ший даьца-наьнаца, тайпаннеи, къаманнеи юкъе, хьамсарча мехка хьалкхелла ираз хиннадац уйлаяздархоча. Пхьи шу даьнна мара хиннавац из, дерригача г1алг1ай къаманца, моастаг1а а ваь Даьй-мехках къоаставеча хана. Дукха халонаш лайнай цо ший къаманца,доаккхий хатараш б1аргадайнад. Каьзахсте, Къoстанакxa доккхадакъа чуйоаг1аш хиннача Федоровски районерча Бановка яхача юрта кхелхай Пхьиле Амира локкхаг1а йола йиша — Калипат, цунна т1еххьа, дукха ца говш д1аяний нана а. 1943 шера веннав да.

Амир Плиев (Пхьиле-къонгий 1абизбика Амира)

Хало 1овшаш къоагадаь муг1араш
Плиев Амира вахарахи кхолламахи

Пхьиле-къонгий 1абизбика Амира поэтически кхоллам бовзаш ба вай республике г1алг1ай литература юкъе ший моттиг д1алоацаш хиларца.
Г1алг1ай дог-уйла, оамалаш хьахьокхаш, сий лоаттаду наькъаш хьехаш, денал, къонахчал, сага ц1енал хестаеш, доастамал, к1езигал, хьаг1, кхыйола во оамалаш 1оте1аеш, бегйоахаш, эздела, сийна боарам лаккха айбеш, г1улакхаца, безаме хилара т1ахьехаш ба поэта кхоллам. Чулоацам байбеш дола дешаш юкъе ца дуташ, литтача санна уж ц1ендеш язъяь я цун дукхаг1а йола стихаш. Къаьга сурт кхоллаш а, шоай ма1ан-чулоацам к1оарга болаш а я уж. Рифмаш ца йоалаеш цхьа байт язъяьяц Амира, ритмични хиларо а хозъю уж.
1абизбика Амир ваьв 1938 шера, сентябрь бетта шоллаг1ча дийнахьа Пхьиле-къонгий-Юрта. Цхьа-бакъда, ший даьца-наьнаца, тайпаннеи, къаманнеи юкъе, хьамсарча мехка хьалкхелла ираз хиннадац поэта. Пхьи шу даьнна мара хиннавац из, дерригача г1алг1ай къаманца, моастаг1а а ваь Даьй-мехках къоаставеча хана. Дукха халонаш лайнай цо ший къаманца,доаккхий хатараш б1аргадайнад. Казахстане, Кустанайски области чуйоаг1аш хиннача Федоровски районерча Бановка яхача юрта кхелхай Плиев Амира локкхаг1а йола йиша — Калипат, цунна т1еххьа, дукха ца говш д1аяний нана а. 1943 шера веннав да.





Амир Плиев (Пхьиле-къонгий 1абизбика Амира)

Хало 1овшаш къоагадаь муг1араш
Плиев Амира вахарахи кхолламахи

Пхьиле-къонгий 1абизбика Амира уйлаяздара кхоллам бовзаш ба вай г1алг1ай мехка алапязданчa юкъе ший моттиг д1алоацаш хиларца.
Г1алг1ай дог-уйла, оамалаш хьахьокхаш, сий лоаттаду наькъаш хьехаш, денал, къонахчал, сага ц1енал хестаеш, доастамал, к1езигал, хьаг1, кхыйола во оамалаш 1оте1аеш, бегйоахаш, эздела, сийна боарам лаккха айбеш, г1улакхаца, безаме хилара т1ахьехаш ба уйлаяздархочоа кхоллам. Чулоацам байбеш дола дешаш юкъе ца дуташ, литтача санна уж ц1ендеш язъяь я цун дукхаг1а йола уйлаяздараш. Къаьга сурт кхоллаш а, шоай ма1ан-чулоацам к1оарга болаш а я уж. Г1артамаш ца йоалаеш цхьа байт язъяьяц Амира, гартама хиларо а хозъю уж.
1абизбика Амир ваьв 1938 шера, моажола бетта шоллаг1ча дийнахьа Пхьиле-къонгий-Юрта. Цхьа-бакъда, ший даьца-наьнаца, тайпаннеи, къаманнеи юкъе, хьамсарча мехка хьалкхелла ираз хиннадац уйлаяздархоча. Пхьи шу даьнна мара хиннавац из, дерригача г1алг1ай къаманца, моастаг1а а ваь Даьй-мехках къоаставеча хана. Дукха халонаш лайнай цо ший къаманца,доаккхий хатараш б1аргадайнад. Каьзахсте, Къoстанакxa доккхадакъа чуйоаг1аш хиннача Федоровски районерча Бановка яхача юрта кхелхай Пхьиле Амира локкхаг1а йола йиша — Калипат, цунна т1еххьа, дукха ца говш д1аяний нана а. 1943 шера веннав да.

Хьехар

Даьсса б1ар мо хьо ма хила,
1оаде хьаькъал, хозъе уйла.

Къехка ваг1ац аьхки малхах,
Даим лорале воча нахах.

Д1а ма тетта ц1аккъа дешар,
1алашде кхетама эшар.

Хьаькъал мел дар т1акхув зама,
Сердал боадонна я гоама.

Бертаца дах Даьхен халкъаш -
Хало, оатто нийса екъаш.

Хьо халкъашца дакъа хила,
Доккха хьинар, ц1ена уйла

Даиман а царна теле,
Воккхийвергва хьо хьай кхело.

***

Хи чу вахар т1оадаву,
Хоттал вежар б1ехаву.

Къоал дер т1еххьар гучавоал,
Наха хьалха хурдийвоал.

Хьинар долчоа т1адус доал -
Баха безаш хала боал.

Эшаву моастаг1 денало,
К1ант тувлаву хозало.

Вай 1ехаду вахаро,
Даим ираз лехаро.

Ираз, мел эш карадаг1ац,
Рузкъа дезар тийна ваг1ац.

Цо йорт етта бахьан лех,
Сийдоаккх, е т1адахь цо эхь.

Малх хьалбаьлар

Къаьнача жерочо санна
Шовлакъ т1а а кхувлаш,
Б1аргий са дайначоа санна
Дуне 1аьрждеш боад боллаш,
Безамо сатем боабаьр санна
Наькъа водар а готтавеш,
Сел 1аьржа, айх1аза йолаш
Т1аера бийса безаме йоацаш.
... Нускала кийчдаь ц1а санна
Деррига дуне хоздеш,
Кхехка болат санна
Анаюх лотаеш,
Дуненах б1аргтоха, аьнна,
Уйче т1а яьнна йо1 таръеш,
Малх хьалбаьлар сийрдабаьнна,
Со а наькъа т1а ваьлар, г1озваьнна...

***

Са ца гу чоа хеталу:
Цкъа вай Дуне б1аргадайча,
Сигле, лаьтта миштад хайча
Вохаргвоацаш санна, кхалха аьлча.

Б1аргий садовш латтачоа,
Из бахьан сахьувзачоа,
Дуне гургдоацача даьлча,
Толаш хет-кха ше кххелхача.

Селла ч1оаг1а деза дуне,
Цудухь лех саго ший г1ойле,
Ший ло1амца дитац цхьанне,
Безам баа кхелла дуне.

Модж къердац наха

Цкъа, тхоай юрта, ц1енъюхе тхо даг1ар.
К1айча юх1ара можло воаг1ар.
Сихха г1айтта цунна д1ат1адаха,
Хаттараш деш, ч1оаг1а сий дир оаха.

Кхоннаг1а цхьаькха гучаваьлар къоано,
Г1аттанзар цун сий де цхьаккха къонах.
Тхоах цхьанне аьлар: "Модж я цун й1аьха,
Дог да 1аьржа, хьабена никъ ба б1еха..."

Модж й1аьха, к1ай хилар кхерац наха,
Сага сийле, г1улакхаш дус нахаца даха.

***

Б1арий гаьна т1а,
Б1арашта юкъе
Лета,
Даьсса б1ар мо
Ц1аккха хургвац со,
Сакхеташ
Мел ваха.

Аз къахьегаргда
Кхаьнне мо!
Се кхеваьча
Хьамсарча Даьхенна
Уйла, безам луш,
Вола ка ца луш,
Вахаргва са мел доаха.