Али Хашагульгов (Х1оашалнаькъан Т. 1аьла)

Аьге-кхаьле* язъяь стихаш

Аьге-кхала, Аьге-кхала,
ж1арг т1алатта лакха г1ала,
кора т1а – маьлха тамаг1а*.
Турист ваьннав цец-амаг1а,
г1азакъвахав, г1анкарваьннав.
Турист г1алий т1ара венав.
Йоах цо: «Са да ваьхав укх чу.
Са ваха ираз хиннадац.
Сибарег1а ваьв со... Ловча!
Укхаза мара са ц1а-м дац.
Ц1авенав со, сецав Грозне.
Тахан, гой, лоамашка кхаьчав,
лоамашка – сай даьй даьхене.
Да-м са Казахстане кхалхав.
Цига бейнаб наьнас баьраш,
нана ше а цига еннай.
Дог са –да1а – дорха, даьра,
кхел са михоударг* хиннай...»
Эрсий мотт ба к1анто бувцар,
берий ц1аг1а кхийнав ше, йоах.
Йо1 я цунца, цо кулг лувцаш,
йи1иго г1алий сурташ доах.
Бе-башха дий-хьог1 йи1ига-м,
даь г1адвахар кхетадой-хьог1?
Боагаш болча цун шин б1арга
даьна мел гур б1аргагой-хьог1?
Тамаш я-кха. 1охов йи1иг.
К1аьдъеннай из, мец а еннай.
Бакъада, Лоаме – «хоза моттиг» -
тахан цунна б1аргаяйнай.
Раьза я из. Папа, йоах цо,
укхаза даха дувла вай?
Хетаргахьа, йи1иг охца*
оамал йолаш я, ший даьй
санна, - ураэккх из, т1аккха
г1алан пена т1а хьалт1айоал.
Аьге-кхалал лакхе цхьаькха
цхьа хоза юрт хьагучайоал –
морхашта юкъера ц1аьхха.
Йи1иг г1алан пена т1а латт,
г1азакъяьнна, г1анкаръяха,
б1аргашка леп цун села1ад:
« Папа, хьажал, хоза миштай!
Со укхазара ц1аг1оргьяц!»
Дас 1ойоаккх из, тейий*, хьаьсте,
даьна цунга фу аргда хац.
Ше ва из, бер мо, г1адваха,
эккха доал цун керара дог...
Лохе шовдилг дек к1ач1даха,
лакхе маьлхах з1огалаш* доаг.

1982 ш.

• Аьге-кхала – селение Эгикал
• тамаг1 – 1.тавро, клеймо; 2.черта, линия
• михоударг – перекати-поле
• охца – грубый, сварливый
• теде - успокоить

Т1аргама язъяь стихаш

Алба-ерда, 1имараш*.
Эсо етта голаш.
Маьлха дошо з1анараш –
Т1аргамара г1алаш.

Сигленах чакхйийнай уж,
Даьлага хьалкхаьчай.
Даьлан 1арш* я ийже* гуш,
из гураш ба г1алг1ай.

Цунца – Малхаца мара
моаршла-хьоашал дац цар.
Лаьчан корта бола Ра
ва цар Даьра, Даьсар*...

«Хьам мо, хьамсара ва из,
цун хьамара* текъ тхо.
Маьлха Аза я цун оаз,
цун ерда ц1и – Ткъа, Тхьа...

Маьлха Аза* – маьлха оаз,
малха хоастам яхар.
Тхона хьа оаз-илли хоз:
Хайра де тха вахар!

Фаьрал* далахь тха фуна,
ираз-аьттув белахь!
Тхоаш кхеллача тхоай даьна
гарга кхоачаделахь!

Цунца мара з1и яц тха,
цунна сужне* ух тхо.
Оарцаг1вала тхона, Тхьа,
къе-мискачар оарцхо!»

Иштта декаш санна хет
Т1аргамара кхерий...
... Вайна, езар, наб т1аг1ерт...
Лачкъ хьа б1аргий чкъарьий.

- Даьй оазаш ях укхаза.
Сона хоз уж, - оал 1а. –
Со я, гой, Маьлха Аза,
Хьо ва, гой, лув г1алг1а.

Х1ама хувцаденнадац.
Даим дахаргда вай.
(Аз дувцараш вай шиъ дац,
аз бувцараш – г1алг1ай).

Маьлхаца хоттаденад
в1овний ира бовхьаш.
Атаг1а дохк т1аденад.
Эсан кер ба бувхьаш.

Фордах кхета сихденна
дода лоаман шовда.
Маьлха дуне цхьа дег1 да.
Из ца ховр ва 1овдал.

1987ш

• 1имараш – (уст.) могильники
• 1арш – божий престол
• ийже – зенит
• Даьра, Даьсар – букв. бог
• хьамара – ради
• Маьлха Аза – богиня, дочь бога Солнца
• фаьрал- благодать
• сужне- поклонение

Текъамхо

Боарз* – пхаьрача лаьттан гийг –
оахкаш воал г1алий т1ара вена 1илманча*.
Кхалсага кер мо герга
ба кашан к1оаг, - муръенна* т1ехкаш яда чу.

Веннар тешаш хиннав-теш
ше юха дийна хургволгах? Гой цун дистмат
Малхабоаленга делакъеж...
Малав хьо, хет сона, скиф, г1алг1а е сармат?

Мукхдиаьд г1ирсаш*: г1ал, г1аг1...
Ши эзар шу хьалха ваьхав ер, оал цхьанне.
Ваьхавац, мотт сона, вах:
вай селхане я из, тахане я, кхоане...

Хьо ва из, со ва, ер ва...
Фуд ховш хиннадац цунна 1оажал яхалга,
кхалхар мара, цудухь ба
цун гом ше наьна ц1ай чу уллаш мо герга.

Ц1а я айлам*, герга ц1а.
Герга ба бутт а – шера шийттазза дийнлу.
Сигале – элгац. Лаьтта – ц1а.
Шедолчоа лакхе – Маьлха ц1и лело даьла.

Из ва бувзам лоаттабер:
вахар пхьаьра ди дилла – кхоаненах кхийна.
Лаьтта шедар – маьлха бер.
Х1аьта малхо хьакхеллар – массаза – дийна.

Веннар веннавац, къеж из
сердаалга. Лаьттан ц1а сов готта, хала я.
Ваьхар-м ноахалашка* вус –
г1улакх хиле, байракх хиле, илли хиле...

вахар да валар-м. Саг лац:
азале* хиннав из, абаде* а хургва.
Бакъда, малх боацаш мегац,
малх боацаш мегаш вар даим а венна ва.

1979 ш.

• боарз – могильный холм
• 1илма – наука
• мурдола (мурдол, мурденнад) – сгнить
• г1ирс – снаряжение
• айлам – вселенная
• ноахал – поколение
• азале – вечность прошлого
• абаде – вечность будущего

Маьлха ц1ей

Дего ше яхар мара де тигац.
Г1ойле яй боаккх аз лоаман бухь*.
Укхаза даьг1ад Тушоле элгац,
цу чу лаьттай Тушоле юхь.

1аи б1аьстии къаьстача хана,
б1аьсти йоалача дийнахьа,
укхаза, вай Лоам кхычахьа санна,
ц1ей дездеш хиннад вайнаха.

Маьлха ц1ей оалаш хиннад цох, хьаштдий –
Марха, вешта – Тушоле ц1ей...
Къиноех ц1енбале, в1аши гештдий,
бувш хиннаб даьлашта сай*.

Дошо кур* барче* хьалъоттош хиннаб,
cиннелах* кхеташ х1ара саг.
- Малх ший новкъа урхе яьккха баьннаб,
х1анз цо ший дог-са наха сег.

Г1аддахад халкъ даьлага онк* денна, -
ахшера 1ела хьийжав из.
Кхаь бетта моака* хьийкхад цар цунна –
шоаш эшош – толийташ цун низ.

Кхаьбаб Малх – кхаьбаб Марх – кхаьбад марха.
Цудухь цо юхадекхаргда.
Сечал* фух кхеде низ хургба аьрх1а*,
кхашка ялаташ хьукъаргда.

Малхаца лелаш да герга дуне,
лаьтта мел долчун са да малх.
Хургдац адамаш айпе е уне,
хургдац эрна хьега къа – болх.

К1ир мо к1ай дола дувхар а дувхаш,
Малхага текъаш латт ц1увсаг –
наха хайра дола вахар дехаш...
Т1аккха цо к1ерамаш хьалсог.

Илли оал фурача мехкараша:
- Хоастам хьона, ва дошо Марх!
Цар оаз гаьна д1ахьу лувкхераша.
Гобоахаш йода маьлха чарх.

Лаьтта мел дола зиркат* гуш бола
сийнача сиглен б1а ба малх.
- Гаьна бала адамашта, бала!
Юхе хила, дарбан молха!

Чакхдоал фурача мехкарий илли.
Ц1увсаго ц1ина* кад д1амол.
Гуш да, боарана* раьза ба даьлий.
Барче яг1а Тушоли ел.

Д1аийцаб текъам – адамий дехар.
Даьлаша даькъала бу нах.
Къердама юхьиг: болалу халха
фурал1алашца кегийнах.

Малх ше санна, халхара го боахаш,
юха гон т1а ух кегирхой...
Йо1и з1амига саги – бутти малхи –
мари сесаги – царна лой...

Маьрк1адже ц1енгахьа бийрзар къоаной,
къоначарна дита ц1е ц1ей.
Чубузача малхо моаждир дуне,
бутт – даьлаша къоабалбаь сай.

Сарралца – сахиллалца Маьтлоам т1а
ц1ела ловзар – сакъердам латт...
Цу 1уйкъе* хийла зиза доал баь т1а,
гаьний хьалхара ч1онак ятт1.

1978 ш.

• бухь – верх, вершина, конец
• сай – 1.олень, лось; 2.личный
• кур – 1.дуга (часть упряжки); 2.лобная часть животного вместе с рогами; 3.квартал
• барч – рубец из материи, в который продевают шнур; учкур
• синнел – жертва, жертвоприношение
• онк – сила
• моака – 1.благодать; 2.обед
• сечал – женское начало
• аьрх1 – мужское начало
• зиркат – мельчайшая частица, атом
• ц1ин – очень крепкий напиток, принимался жрецами во время священнослужений
• боарам – размер, величина, мера, норма, сепень, вместимость
• 1уйкъе – время перед рассветом, предрассветная пора

Лейме язъяь стихаш

Укхаза со – ц1аг1а.
Х1ара кхера – б1алг1а.*
Хано ло1аш* яг1а
биъ ткъам бола залг1а*.

Биъ ткъам – йиъ оаг1ув:
Малхбоале*, Малхбузе*,
Къулбехье*, Г1инбухье*.

Биъ ткъам – йиъ ми1а:
Ане*, Анзе*, Арче,
т1аккха – ц1ела Ц1ене.

Ахдуне – аьрдиг* –
Арче (1аьрччахье).
Ахдуне – аьттиг* –
Ц1ене (Ц1ечахье).

Ахдуне – аьрдиг –
элгаца-ердан аьрда ни1.
Ахдуне – аьттиг –
ердан-элгаца аьтта ни1.

Ахдуне – аьрдиг –
кхалсаг (сесаг, нана).
Ахдуне – аьттиг –
ма1а саг (къонах, да).

Залг1а – ж1ар*, кхерий къулба*,
маьлха барх1 з1и, чарха барх1 церг,
Дунен Ердаб1оаг1а*, Лаьттан Соа-Йоач1илг*...

Цу тайпара уйлаш
дагаух сона
хийла укхаза
сарта* т1а латташ.
Х1ара лоам –
сигала бода лоами.
Х1ара дукъ* –
сигала вуга лаг1а.

Даьлашка кхелла лоамаш
сигала мара кхачац,
х1аьта са дай - г1алг1ай –
Малхага кхача г1ийртаб,
цудухь яьй цар г1алаш,
б1арг ца кхоача в1овнаш*...

В1ов – къонахчун яхь, денал, сий,
цун Малхацара бувзам, цо Малхаца буа безам,
В1ов – сура кий, саь* кур*, курхарс*,
г1алий сук, истара* му1, 1ада саькх*...
В1ов – малхаца д1аув дега ц1ера ала,
1амала* алам*, текъама* ц1е ц1ог1а.

Ж1арг* дац г1алг1ачо в1овна т1а диллар-м,
хьа куц* да, са Езар, да Айлама сурт:
корта – Сигле, дег1 – Лаьтта,
ши кулг – Малхбоале, Къулбехье,
ши ког – Малхбузе, Г1инбухье...

Лоам ба хьа накха,
форд ба хьа кер,
Дунен Юкъ – хьа г1ада* юкъ:
лакхе – Малхе*, Даьла,
лохе – Кхалхе*, Ц1ала...

Хьа ц1онга* т1ара д1адолалу лаьттара вахар.
Шу – Малхо боаккха го – хьа ц1ийво ду болар.
Шийтта бутт ба хьа дег1а шийтта маьже.
Шийтта шахьар* хиннай, йоах, Г1алг1айчене.
Г1алг1айчене – Хьо – Со – Моцаг1е* – Даимале*.

Говзанчий* кулгаш дац г1алаш т1а латтараш-м,
деррига дуне кхелла дола хьа кулгаш да...
Цар юхатохаргда моастаг1ал-зулам, цар
совдоаккхаргда беркат-хайра*
цар кхуврча ювзаргья ц1аккха а йовргйоаца ц1и...

Ноанал дергда 1оакъа* т1а, бер теркоргда ага чу,
везачоа безам лургба, унахочоа – дарба...
Уж ма дий Айлама Кегарах Цхьалхало яьраш,
адамах – Саг, Михьарах* – исбаьхьален хозле.

Хьа куст яздеш маьлха го буллаш хиннаб вайнаха,
Маьлха куст яздеш хьа сурт дуллаш хиннад,
Малхи Хьои, Хьои Малхи цхьаъ хиннад царна.
Сона а хургья хьо, Малх санна, ва Езар, -

хьогара д1адолалу са кхела така*...
Хьо я са б1аргашта хьежа са деннар.
Хьо я са багенна лебе мотт беннар.
Хьо я са уйлана г1етта оаз еннар.

1а ваьв со
ц1аккха а лергвоацаш,
даим а вахаргволаш...
Са азале* я хьо, абаде* я!

1982 ш.

• б1алг1а – 1.призрак, иллюзия;
• хано ло1аш – временем разрушаясь
• залг1а – каменный компас
• Малхбоале – восток
• Малхбузе – запад
• Къулбехье – юг
• Г1инбухье – север
• Ане – восточная сторона света
• Анзе – западная сторона света
• аьрдиг – левша
• аьттиг – правша
• ж1ар – крест
• къулба – компас
• Дунен Ердаб1оаг1а – в ингушской мифологии гигантский столб, которым поддерживают небосвод
• Лаьттан Соа-Йоач1иг – образн, ось Земли
• дукъ – 1.ярмо, бремя, гнет; 2.гряда, горный хребет
• в1ов – боевая башня
• сай – олень, лось
• кур – 1.дуга (часть упряжки); 2.лобная часть животного вместе с рогами
• курхарс – средневековой головной убор ингушек
• истара – воловий, бычий
• 1адсаькх – лук (для метания стрел), арбалет, рогатка
• 1амала – служба
• амал – памятник
• текъама – 1.моление, 2.жертвоприношение
• ж1арг – крестик
• куц/куст – осанка, фигура, грация, внешность
• г1ад – стебель кукурузный, торс
• Малхе - солнечный мир
• Кхалхе – загробный мир
• ц1онг/ц1онк – пупок, пуповина
• шахьар – поселение, общество
• моцаг1а – в старину, некогда, издавна, давным давно, давно
• даима - вечный
• говз/говзанча – мастер, специалист, искуссник
• хайра – благо, добро
• 1оакъа – пластина
• Михьар - стихия
• така – 1.тропинка, 2.черта
• азале – вечность прошлого
• абаде – вечность будущего

Огромное спасибо А.Хашагульгову за правильные мысли...Читаю его и расту.... и большое спасибо автору темы за донЕсение этого !кладезя! до масс!!! :)

Доттаг1чун зерат*

Баьццара ушал*... Укхаза духдувл
ачала* хий.
Лакхе, лоам т1а, лешаш*, лай ник1ап* улл,
лохехьа – Кий.

Ешапа ехк санна листа я хьу.
1ам чу из хьеж.
Хьай юрт б1аргаяйна, г1адвахав хьо.
К1ирвенна, къеж.

- Шовзткъа шу да укхаза со воаг1а! –
векаш 1а ях.
Жоп луш хьона, корсама т1а яг1а
ч1акъяьхарг 1ах.

Кхоачара да хьона б1арга мел гур,
хьамсара хет...
Укхаза, лоам т1ара, ийце ший кхур,
чуйоаг1а хьетт*.

Седкъий седкъашка маьре ух бусса.
Саьга сай кхайк.
1ункара* этта яг1а 1онг* боса*,
цу т1а – к1ужкъайг.

Яьссача юрта б1ара а хьийже,
хоастам 1а оал.
Т1аккха, хьаста т1а 1от1а а виже,
шийла хий мол...

Морхаш ухк бихе – сигала. Царна
юкъе – хьа сурт –
сибат... Вахар хиннадац са эрна..
Яйнай сай юрт...

Дайнад даьй баьха макхал*, хет хьона,
цар дакъа-кхел...
Царна хьийжача малхо х1анз сона
ший ни1мат* тел.

1981 ш.

• зерат – 1.посещение; 2.место погребения святых, куда съезжаются их поклонники
• ушал – болото, топь
• ачала – минеральная
• леша – сочиться
• ник1ап – парик (здесь: образное сравнение)
• хьетт – снежная лавина
• 1ункара – кубарем, кувырком
• 1онг – разновидность ольхи
• босе – склон, косогор
• маккхал – ястреб
• ни1мат - благодать

Хаьне язъяь стихаш

... Укхаза – къаьна Хаьни.
Мизкъденна* дос*.
Йокъал кхийттача г1аьний
Дугара бос*.

Диг латац пхаьний* гарех*,
Гоалъиккхе* дек, -
тата детталуш кхерех -
лувкхера бек.

Хоаначо ц1и ювз ара,
яй оттабу,
т1аккха – хьалаьца коара –
устаг1а був.

Тулабий, цу сахьате
кхабохийт из.
- Меца дий шо? – хоатт Хьате.
(Хаьла я оаз).

Мангала кий* тулл цунна.
Чо беннаб к1едж.
Къежаш, к1ирвенна тхона
б1ара из хьеж.

Цхьаькъа вах Хьати Хаьне.
Болх бу, сало1...
Т1ом беш Афганистане
ва, йоах, щий во1.

Ц1а ца вар кхер ше, яхаш,
Дари* ду цо...
Араяхь меза* улхаш*,
хьокхабаь цу*.

- Х1анзарчоа х1ама кхалла.
Яьккхденнад* шо, -
аьле, кхоалена* к1ала
оттаду шу.

Цуи модзи дуъ оаха
(модз хестаду!).
Хьате яь чура сиха
коарчам* хьадулл.

1и г1етт дулха т1ара.
Хьажо садукъ.
Даьрача* г1аьра* тара
оаха из дуъ.

Д1ахо, дилла а меле,
оаг1ара доал...
Хьайоаккх фусамдас г1аьле,
озий оаш, оал.

К1ур бохийт оаха тхьамках*,
оаламаш* дувц
К1инда Шоах, Хоаной Хингах*...
Тема аз хувц.

Хоаной хоннаш* ба, аьле...
Къовсаме доал.
Хьати, вела а вале,
согахьа воал.

Бакъ хургда, оал цо, х1анз а
Гуржег1а бах
Ханишвили, Ханидзе;
уж тха ба, йоах...

Къамаьлаш совц... Сигала
седкъий хьакхет...
Хаь* мо латт шира* г1ала.
Тхона наб кхет.

1979 ш.

• мизкъденна – полувысохшие
• дос – дрова; лес, заготовленный для топки
• дугара бос – оранжевый цвет
• пхаьн – граб (дерево)
• гар – плаха
• гоалдала – свернуться, свихнуться
• мангала кий – войлочная шляпа с широкими полями
• дари – признание
• меза – 1.медовый; 2.вошь
• улх – 1.соты; 2.клин (в платье, в папахе)
• цу – густая каша из муки поджаренной кукурузы
• яькхдерза – обезжириться
• кхоале – навес
• коарчам – угощение
• даьра – гневный
• г1аьра – банда, шайка
• тхьамка – табак
• оалам – 1.сказание; 2.приказ
• К1инда Шоа, Хоаной Хинг – герои ингушского эпоса
• хоннаш – гунны (исторический народ)
• хаь – страж
• шира – старый, древний

Баркал х1ун!

Сайре

Шийла да шах леша* ахк*,
кхыметтел, саьса* леш.
Лоаман пенах 1очуухк
маьлха ц1е саьсалаш*.

Жа доаладеш воаг1а 1у.
Хьалха Телх къаьна бодж*.
Гонех* етталуш 1оулл
цун къадж* мо йола модж.

Гаьна боацаш жамотт* ба.
Цига лувкхера бек
(саг вел, аьнна, мотталу), -
такилгех* тоатолг тек.

Бердах* д1ачу а яьккха,
тола* тара я жел*.
Т1ехьашка - кхо дилла кха,
цу т1а улл барг* е цел...

Ц1и ювзаш воал онда* к1ант,
йи1иг - хьокхабеш бод.
Д1аьхлуш доаг1а 1индаг1а* -
баржаш маьрк1ажа боад.

Чукхаьчар жа, хьалха - бодж,
т1ехьа - лоамаро-1у...
Т1иргах 1оулл йитта коч,
1имаьшк* мо да цун 1и.

Дезал (хьадийхе шоай Пард)
пхьор* даа в1ашаг1кхет...
Укхаза ба безам, барт,
тешам а, сона хет.

Бийса яьккха моттиг лох
вай шинне а, са са.
1овдабелар малх ший ц1ех.
Хьалдаьлар беттаса.

1981 ш.



• леша – сочиться
• ахк – горный поток
• саьса – водяная блоха
• саьсал – котами ч1угал (сережки)
• бодж – козел
• го – 1.колено; 2.круг, окружность, обод, оцепление
• къаж – ковыль, высохшая трава
• жамотт – стойбище, загон для овец
• тол – землянка
• жел – овчарня, кошара
• барг – 1.копыто; 2.кирка односторонняя с обухом
• онда – упитанный, крепкий, рослый
• 1индарг1а – тень
• 1имаьшк – летучая мышь
• пхьор – ужин

Тхьаба (Ткъаба)-Ердара текъам*

Тхьа, даьлан юхь-сибат, куст,
хьай хайра, фаьрал да тхона.
Супа боара - кхаьра уст*
боалабаьб х1анз оаха хьона.

К1айча даьре ба, гой, нич,
маьлха ткъовронаш я му1аш.
Яллац укхан ц1ийх хув*, хич*,
дахкац укхан я1ах* муаш.

Ц1ув мо, ц1ена ба ер. Тхьа,
ба, сув* мо, хьаткъара баьнна.
Маькха ка хьувкъийта тха,
йоачан я тхона, йоал санна.

Д1аьха да тха тукхам*, фу,
дебаде тха дохка-даца.
Листа хилийта тха хьу,
1алашде тхо хица, баьца.

Беркате лоаттаде гий*.
Камаьрша хилийта къонах.
Лораде тхо сура кий
чуувза езача вонах.

Дерсте де тха герга кха,
дарбане де тха фо, лаьтта.
Ч1оаг1ле ялахь тхона, Тхьа,
г1аьрашта духьала латта.

Гаьна баккха к1анта пхо,
кара била сечоа, маха.
Хьай ц1и лоарх1аш дола тхо
хьай къахетамах ма даха.

Дошо делахь хьаьшан шу.
Дото делахь нувра* лийта*.
Т1а мел доаг1а къона шу
маьрша-мукъа тха хилийта.

Ма дайталахь унга доал,
шишха* елахь берза1азал*.
Кот ма ялийталахь тхол
кога к1ала йоала 1оажал.

Лакха леладе тха сий.
Той* ма хадийта тха коара.
Раьза хила, къоабалдий,
д1аэца тха супа боара.

1983 ш.


* текъам - молитва
* кхаьра уст - трехлетний бык
* хув - каприз
* хич - угроза
* я1 - гланды
* сув - княгиня
* тукхам, фу - род, племя
* гий - корыто, лохань
* нувр - седло
* лийта - стремя
* шишха - не влиятельный, не строгий
* берза1азал - самое холодное время года
* той - пир

Маьт-Ц1еле язъяь стихаш

Сигле - дийса ахкарг.
Наб йовро бетта тара ю хьо.
Маьлха дошо бедарг
хьокхаелар Бешлоама* юхьах.

Латт хьо, б1алг1а* санна,
ердана хьалхашка д1аэтта,
уйлане, к1иръенна,
т1ехьа хьежаш д1абовча бетта.

Сомаяьннай лоаме.
Гобаьккха - аьлеш - аьрзей ткъамаш.
Бейне, Саьлге, Лейме -
массанахьа - к1ай 1уйрен тамаш.

Малх боал вай долча а.
Текъ хьо: ""Марша ба хьо, малх, марша!
Ц1аьскар - ц1аста* ча1а* -
чакхдоал вай дег1амех камаьрша.

Маьлха Аза я хьо.
Велакъеж хьога маьлха даьла.
Б1арг хьест цун хьа юхьо,
б1айхаг1а бу сердала ала.

- Марта* хьегаргда ва, -
оал аз, - хьайола, баь т1а 1оха.
Зиза теха диваж*
кхехкаяьй аз тахан хьа юхьа.

Малар детте хьона,
Маьлхай Азай куц дувца со отт...
Анера малх санна,
хоза да хьа ал бесса дистмат.

Ма сиха кхоаяьй хьо
бордех басар хьакха, хет сона,
са стиха кхел* я хьо,
лергва со - мел вах хьа ц1ув* хинна.

1985 ш.

* Бешлоам - гора Казбек
* б1алг1а - призрак, иллюзия
* ц1аста - медь, медный
* ча1а - волшебный напиток
* марта - завтрак
* диваж - рододендрон (цвет)
* кхел - 1.суд; 2.рок
* ц1ув - жрец

***

Дика болх ба вай шиъ дейза -
в1ашаг1кхийтта шин хи тоатолгаш.
Дошо г1озараш мо хьайза
дола хьа к1озалий гедолгаш

хьекхалу са юхьах боча.
Яг1а хьо корта хьат1абилла.
Малх кхийттаб морача Морча.
Яне в1овна геза* тхов тилла.

1уйре. Лоамий з1огалаша*
кхалаш яь ингале* анайист...
Сомаяьннай Лаьжге* (Лаша -
ловшхой мохк-мата, маьт-макхал, йист.)

К1аьнк воаг1а жа хьалха даьха,
ж1али да т1ехьа - бокъонца лом.
Ер я, са езар, хьа даьхе,
ер ба, са езар, хьа даьхой лоам.

Укхаза цар дукха хьийгад.
Укхаза вайна дукха гургда.
Укх лакхе саг1аш деш хиннад.
Е даг1ар Тушоле ц1елинг* да.

Хьона тара хиннай даьли,
хьона тара я цун котам а.
Х1анз а декаш да цун илли,
ладог1ал, хозаш ба текъам а.

Мел дукха г1айг1а я цунца,
мел кхоачара я дега цун оаз!
Селхан хьо хьалхара соца
укхаза енай, са дегаг1оз!

Г1адъяха яг1а хьо, бер мо,
хургдолчох, хинначох уйла еш.
Хьаи саи - шин тарамо
хозал кхолларгхиларах со теш.

1984 ш.

* геза - медный
* з1огал - скала, верхушка скалы
* ингале - фарфоровый, фаянсовый
* Лаьжге - селение Лаьжг
* ц1елинг - капище

Маьтлоама* бола текъам

Дала ше хоам
тхога баь лоам
ба хьо, Маьтлоам, -
тха дега тоам!

Хьо ба тха оаз,
тха дегаг1оз,
тха дега онк*,
тха лаьттан ц1онг*.

Ердаб1оаг1а!
Хьо т1а латт
сиглен бога -
дургала* кад.

Хьона т1а латт
сиглен бога -
дургала кад.

Даьлий пхьег1а*,
цар маьт-макхал,
сук - хьа дег1а
яйга лакхал.

Ц1ела ба хьо,
супа* - хьа г1ов*,
ц1ел хьа бихье
байракх мо тов.

Морхий даьг1е*,
маьлха даьхе,
хознен элгац,
сурт - хьа куст-куц!

1алат, барче,
1адат*, баьрче*,
беркатех текх,
хьона тхо текъ.

Айлама* юкъ,
дунений Соа,
Г1алг1айчен юхь,
Г1алг1ачун са.

Кура Пхьармат*,
Куркъий* пхьамат,
ле 1а тхона
хайра-ни1мат*,

да 1а тхона
фаьра вахар:
дебаде тха
ваьра 1оаг1ар*, -

хьувкъаде* тхо
цхьаннех йис* веш...
Х1аравар ший
мата* нийсвеш -

мехках тоха,
везан Даьла!
(Массане а
амин ала!)

10 май 1991 ш.

* Маьтлоам - Столовая гора
* онк - сила
* ц1онг - пуповина
* дургал - нектар
* пьег1а - здесь: сборище, собрание
* супа - святой
* г1ов - 1.фигура, торс, стан человека; 2.стена
* даьг1е - пастбище, выгон
* 1адат - закон
* баьрче - почетное место
* айлам - всленная
* Пхьармат, Куркъа - богатыри-богоборцы, герои ингушского эпоса
* ни1мат - благодать, благодеяние
* 1оаг1ар - стоматит (болезнь)
* хьувкъа - уродиться
* йис - иней, заморозки
* мата - родина

Хамхе язъяь стихаш

Байракх санна яг1а Хамхи.
Боалкхой-Ц1енге - боад:
чураж кхакха яьхка морхаш,
къуркъала я мотт...

Ди къувкъ лохе, малх хьеж лакхе,
Эса т1а т1оа сог.
Текхарг мо кхест наькъа юкъе
йилбазмиха ц1ог.

Шедар в1ашаг1ъийнад ч1ожа:
лакхе - б1айха малх.,
г1алаш сийрдаяьха хьежа:
лохе - дог1а, мух...

Байракх санна хет х1анз Хамхи -
малхо 1ажаг1ъяь...
Даьла дошо маьлха хам хай,
х1алт1аваьле, цхьаь,

лохе 1очухьежаш латт со...
Сийрда ба са б1арг,
гуш, кхыметтел, гаьнна лоам т1а
даг1а аьрзе ж1арг...

Цу тайпара ж1аргаш латт-кха
в1овнаш т1а а, гой,
хеталу сона цхьан юкъа...
Аьрзи г1атта гой,

д1ахо яха мег са уйла,
ж1арга ма1ан деш...
Аллха аьрзи я-кха 1ела,
Малхамел дар гуш.

Далла нийсса б1арахьажа
оамал беннабац...
Малха нийсса б1арахьожаш
аьрзи мара яц.

Ра яхача ц1ерах хиннад
аьрзи яха дош.
Цудухь я из (вай из аьннад)
лаьтта мел дар ховш:

аьрда б1арг 1аьхарта кхоачаш,
аьттиг - дунен т1а...
Ж1арг дилла да, гой, кашамаш,
ж1арг латт в1овнаш т1а.

Шин дунена доал ду аьрзе.
Маьлха никъ ба из:
хьахул ане, чубуз анзе -
кхоачашдий параз...

Аьрзи г1аттар: сигала да
тайжа дода ж1арг...
Аьрзи я вай айлама да,
аьрзи - сиглен б1арг.

1997 ш.

* "Чураж кхакха яхка морхаш..." - по языческому поверью гром гремит в небе, когда у бога Селы в животе урчат кишки
* оамал - способность
* параз - обязанность

Я_! Баркал за вашу работу.!!, важно чтобы не были забыты такие замечательные поэты и их стихи..

Цитата:

---

Сообщение от Я_!

* Пхьармат, Куркъа - богатыри-богоборцы, герои ингушского эпоса

---

Эшшахь! Халхара варам эрси меттал "Прометей" ва,амма шоалаг1а вара -"Куркъа" мала ва те?
Живари "Г1алГ1а" тоахалел цигач. Хьона ха мегар из.

Къаьра кхаьра

Февраль-бетте ткъаь кхоалаг1а ди, -
кхаьра.
1аьрж да хьо са халкъа, да1а да
даьра!
Ма къаьра дера хьо, ва кхаьра, къаьра! –
Шовзткъеи диълаг1ча шерара
кхаьра!

Йиш лакха, йиш ала, са пандар,
ала!
1а бувца, 1а хьоабе, са пандар, бала! –
Кхойтта шера латтаргда таьзет
мехка.
Бераш-истий-къоаной, оаш г1оазот
дехка!

К1ур хьайзар вай мехка, боад эттар
1аьржа!
Маьржа я1, - доккха дар из хатар, -
маьржа!
Маьрша-мукъа даьха вай тукхам
кхелхар.
Мел дукха цу 1уйкъе вай адам
кхалхар!

Йиш ала, йиш лакха, са пандар,
лакха!
Лакха яр вай сийле, са пандар,
лакха!
Чухаьрцар , 1ояьржар вай Г1ала –
г1ойле!
Д1а ма бейр кхуврачара ц1е ала –
г1озле!

Божа мо лехка мехках баьхар
вайнах.
Лаьтта эгар, сигле елхар...
Ванаг1,
ма къаьра дера-кха из кхаьра,
къаьра! –
Ка маьхала яккха цу 1ура
г1аьра!

Хьо бека, са пандар, хьо белха,
белха!
Са пандара мерзаш, шо лелха,
лелха!
Са пандара пхаьнаш, шо хеда,
хеда!
Са б1аргашкара хиш, шо хьеда,
хьеда!

«Кхойтта шу, вайнах, Сибарег1а
даккха!»
Гола йоацаш дисар кхоалаг1а
дакъа.
«Хье веллача ма воаллалва хьо,
Стали!»
Са халкъо мел баьккхар бахар хьох,
Сталин!

Хьо када, хьо текъа, са пандар,
текъа!
Даькъастех зовне йиш, са пандар,
лекха!
Ц1ий леха, ч1ир леха, са г1етта
белхам!
Бекхам боацаш х1ама дац лаьтта,
бекхам!

Февраль-бетта ткъаь кхоалаг1а ди, -
кхаьра!
Са халкъа хьо аьрга таьзет да
даьра!
Ма къаьра дера хьо, ва кхаьра,
къаьра! -
Ка маьхала яьккха цу 1урра
г1аьра!

Хьо бека, са текъам, хьо када,
када!
Са пандара мерзаш 1а теда,
теда!
Кхоардам бе ц1абахка гайнарех,
кхоардам!
Кодам бе г1оазота бейнарех,
кодам!

1989 шу


• къаьра – ложный
• кхаьра – среда
• хатар – несчастье
• тукхам – племя, род
• 1уйкъе – предрассветная пора
• г1озле – радость
• божа – стадо крупного рогатого скота
• ка – рука, хватка
• г1аьра – банда, шайка
• мерз – струна
• текъа - молиться
• даькъасте – родная сторона
• зовне – звучный, звонкий
• бекхам – возмездие, расплата, кара, месть
• аьрга – незрелый, неспелый, зеленый
• кхоардам - позор

Перечитываю. Интересно. Просто мимо хорошей поэзии, нельзя проити мимо. . Отличный поэт, прекрасная поэзия.!! Яркие, запоминающиеся слова. Стихи А. Хашагульгова относятся, к разным периодам его жизни, к разным состояниям его души, к разным периодам его творческой зрелости, Я_! У меня к Вам одна просьба, по возможности, перед каждым его произведением небольшой анонс, что – нибудь из его биографии, или слова людей, кто знал его лично.

Цитата:

---

Сообщение от omar

Перечитываю. Интересно. Просто мимо хорошей поэзии, нельзя проити мимо. . Отличный поэт, прекрасная поэзия.!! Яркие, запоминающиеся слова. Стихи А. Хашагульгова относятся, к разным периодам его жизни, к разным состояниям его души, к разным периодам его творческой зрелости, Я_! У меня к Вам одна просьба, по возможности, перед каждым его произведением небольшой анонс, что – нибудь из его биографии, или слова людей, кто знал его лично.

---

Только сейчас увидела Вашу просьбу. Хорошая идея).

Наверное, лучше открыть отдельную тему про него.

В детстве, к нам в Грозный приезжала родственница из Яндаре. Только недавно узнал, что А.Хашагульгов был её мужем. Единственное, что знаю о нем, что в Советское время ему удалось собрать 50.000 рублей, чтобы издать книгу. Он был принципиальным человеком....

Цитата:

---

Сообщение от omar

В детстве, к нам в Грозный приезжала родственница из Яндаре. Только недавно узнал, что А.Хашагульгов был её мужем. Единственное, что знаю о нем, что в Советское время ему удалось собрать 50.000 рублей, чтобы издать книгу. Он был принципиальным человеком....

---

Очень большой талант. Глубокие мысли, глубокое видение красоты.. и в итоге невероятные стихи. Единственный из наших, кого я могу добавить на свою полку "Лермонтов, Цветаева, Платт, Высоцкий и т.д."
У меня только два его сборника. Ищу по библиотекам.

Цитата:

---

Сообщение от Я_!

Очень большой талант. Глубокие мысли, глубокое видение красоты.. и в итоге невероятные стихи. Единственный из наших, кого я могу добавить на свою полку "Лермонтов, Цветаева, Платт, Высоцкий и т.д."
У меня только два его сборника. Ищу по библиотекам.

---

По доброму завидую таким людям. Мне-бы эти глаза, и такое состояние души, чтобы так видеть эту красоту..

Я полагаю, что из наших два поэта большой величины. Это еще Магомед - Саид Плиев. Его роман в стихах о депортации.. Когда он пишет о женщине, о жене, понимаю о чем речь, общался с его сыновьями, мы жили рядом в Грозном.. Плохо, что в школе, мы не могли изучать родной язык.. Поэты, как Хашагульгов и Плиев, которые по своей глубине не уступают Шекспиру , не могли творить в полную силу, власть их все время гасила ..

Цитата:

---

Сообщение от omar

Я полагаю, что из наших два поэта большой величины. Это еще Магомед - Саид Плиев. Его роман в стихах о депортации.. Когда он пишет о женщине, о жене, понимаю о чем речь, общался с его сыновьями, мы жили рядом в Грозном.. Плохо, что в школе, мы не могли изучать родной язык.. Поэты, как Хашагульгов и Плиев, которые по своей глубине не уступают Шекспиру , не могли творить в полную силу, власть их все время гасила ..

---

А вот к М.-С. Плиеву у меня немного смешанное отношение. У меня есть его стихи, но не могу сказать, что они мне очень нравятся. А после прочтения его романа "Хала урхе", так вообще какое-то сильное неверие ему.

Цитата:

---

Сообщение от Я_!

А вот к М.-С. Плиеву у меня немного смешанное отношение. У меня есть его стихи, но не могу сказать, что они мне очень нравятся. А после прочтения его романа "Хала урхе", так вообще какое-то сильное неверие ему.

---

А.Хашагульгов в нашей поэзии это - "ГЛЫБА" , равных ему нет..

М.-С. Плиев творил , в "тепличных" условиях, он не испытывал , такие лишения и трудности, как А.Хашагульгов.. Поэтому творчество А.Хашагульгова , интереснее, глубже, красивее и добрее.. Оно живое и понятное..

Ж1айраха язъяь стихаш

Шувнах 1очуухк
шовдан к1ажараш.
К1арцхалех 1оухк
мора кхашилгаш.

Ж1айраха 1а да.
Лоамарой баг1а
пхьег1а т1а 1адда, -
к1ордадаьд ц1аг1а...
"Хьалхара х1амаш"
дувц цар х1анз шоайла:
Шаьмера* хурмаш,
Генжера шейли...

- Итларе* ухаш
эргаш* а кхухьаш,
терг* еш хиннав из, -
яхаш, вувц Гиназ.

Гиназа ви1ий
ви1ий во1 ваг1а
(ц1и я цун Воах1и)
г1адваха ч1оаг1а,
ший даьда хьехош...
- Из ца хулаш мотт
хиннаяц, - йоах цо. -
Тха ц1аг1а бар ботт,

каьхат чудаьлла,
ференгий махьар*
дар цу т1а дилла:
Параж* яр шахьар*...

- Хиннав даьр из-м
Вендиге* кхоачаш, -
йистхилар 1азам.
Нахьара* маьчеш

ювх цун когаш т1а.
Шелбеннаб когаш.
1от1аетт г1ор т1а
турса г1ажамаш,

боккхача наха...
Т1аккха хьалг1овтт уж.
Лоа къег гонахьа
б1арг т1а ца отташ.

1997 ш.

* Шаьми - Сирия
* Итларе - Италия
* эрг - новшество
* терг - обмен, прожажа
* ференгий махьар - французская печать
* Параж - Париж
* шахьар - городок, поселение
* Вендиг - Венеция
* нахьара маьчеш - чувяки

Цитата:

---

Сообщение от omar

А.Хашагульгов в нашей поэзии это - "ГЛЫБА" , равных ему нет..

---

Здесь согласна).

***

1ажаг1ъеннача 1арждакхий*
г1аьнаш, хьувзаш, баь т1а лег.
К1оаргача сигала седкъий
кхуврча к1аьгаш* санна къег.

Бутт ба ткъовролгашта юкъе
г1олла нек деш - гаьнаш уд.
Колой лоам ба вайна лакхе,
вайна лохе - Колой юрт.

Морхаш яда, 1очутайса
боамбеш санна, - к1ай ши хьетт*.
Гуйрангахьа леста бийсаш
й1аьха а шийла а хет.

Цхьан хана адамех бизза
хинна мохк х1анз баьсса ба.
Вай даьша укхаза бийца
мотт кхы хьано бувцаргба?

Хьанна могаргда, д1адахар
юха меттаоттаде,
укхаза хьалха мел даьхар,
ц1ераш хайна, хьоахаде?

Хьанга ба из дагалоаттам?
Хьанга хургба? Хургбий-теш?
Дакъа г1аьнаш 1олег лаьтта.
Хьо маьлхара елакъеж.

1997 ш.

* 1арждакх - береза
* к1аьга - 1.застежка, пряжка (на кавказском поясе); 2.раскаленный уголь
* хьетт - 1.пятно, гумно, лишай; 2.оползень

Жоп

Хьо я са дег чура никх* г1оттабаьр, -
боаг1а ер хьа гуйран гаьнара дургал* я.
Хьа каьхат - са г1ала яккха ена г1аьр
кхардаш я, бочалца са буру* йохаяь.

Гешт деха дезача д1акхаьчад са дош, -
хоалама* есаро* мукъадалийтар дех.
Юха а са баьрче*, са барче - хьа гош.
Са уйлан эле элгац - хьа илдара* дег1.

Пурам хургда хьона керда 1адат* де,
хьешабе са безама курах хьерча нич.
Кхоачаде вай шиъ кхоанен абаде*...
Къедаргба сигала бетта бессаза лич*,

кхестаргда кхесторгех седкъарчений* яьш,
чакхе йолаш хургбац вай 1оажалга бу никъ,
морхо пордув* элла - чакхсауха таьш -
къовларгья вай хьаг1ара моцаг1ара ни1.

Ухкаргда вай хьаьрча, наьна кер чу мо,
азале* санна, г1ана кхелахьа малх гуш,
кхоачара даь воайла боадон кхерамо...
Йинза хургья хана чу вай даьй баьха туш* -

вай дергдола г1ала, вай кхувргдола юрт,
динза хургда, кхыметтел маьлха дуне ше...
Эггара хьалха аз дер хургда хьа сурт,
з1илг* бе болла ца ховш са кулг доллаше.

Тайп-тайпара ц1ераш техкаргья аз хьох:
Тушоли, Сусоли, Кукали, Нукали*...
Сол дакъа* долашаг1а ц1ув хургвий-хьог1?
Хьа фаьрал текъадеш декаргда са илли.

Эзараш шерашка яхаргья хьа юхь,
хувцалургда динаш, хувцалургдац хьа куст.
Хьа кер чура духдувргда вахара духь, -
борз хургья хьо Этруре, Уре - уринга уст*.

Г1аkг1айчен - cура сай, са кхоллама дух,
са доакъалал, са доакъазал, са даькъасте...
Малхага кхоачаргба вай безама бухь,
йог1аргья цо Лоам Нийкоат1е е Наькъасте.

Доладергда даим дахаргдола ваьр,
лебергба ц1аккха а лергбоаца г1алг1ай мотт.
Хьо я са дега чура никх г1оттабаьр,
боаг1а ер х1анз эца хьа дег1а мезамотт*, -

мезамотт, мерза мутт*, дошо меза улх*, -
деза да лоа ма лу безамах кхийна дог.
Х1аьта а къонал даим ураг1а ух,
кхоаненгара йоал яккха алхха цунна мог.

Алам* бог1 цо шийна. Горацебар мо,
сиглен моартол* хьалкхоаба ердаб1оаг1а - из.
Хоз сона лувкхера - Римерча берзо
еча михь-ц1ог1аи безама боча оаз.

1990 ш.

* никх - улей
* дургал - нектар
* буру - крепость
* хоалам - чувство
* есар - плен
* баьрче - почетное место, алтарь
* илдара - статный
* 1адат - закон
* абаде - вечность
* лич - 1.стружка, щепка, кусочек дерева; 2.заноза
* седкъарче - созвездие
* пордув - занавес
* азале - вечность
* туш - город, поселение
* з1илг - орудие первобытного человека
* Тушоли, Сусоли, Кукали, Нукали - имена языческих богинь
* дакъа - талант
* "борз хургья хьо Этруре, Уре уринга уст..." - символом Этрурии являлась волчица, символом Урарту - полосатый бык
* мезамотт - сахарный сироп
* мутт - сок из дерева
* улх - 1.соты; 2.клин
* алам - памятник
* моартол - купол, арка

***

Яьшка мо, оагилгашка* кхехкаш,
доаг1а шовда; т1уна* ба шув.
Воачабеш* санна, д1ай-сай кхайкаш,
лувкхерий лувкхерашка лув.

Укхаза шийла я – дег1 агаш,
ц1ока мо – чхараш т1ара 1ов.
Берзанна а баьхе хьай когаш,
хьо маьлхе 1овна* т1а 1охов.

Яг1а хьо хина б1арахьежаш,
хи чу эг хьа тоам бола сурт.
Цхьан оаг1арахьа малх ба къежаш,
вокхазахьа – къедаш – к1ай бутт.

Седкъа ба хьо, Сахула седкъа.
Аз бистаб, хьабийллаб хьа никъ.
Лаьтта ди хулийтар хьо я-кха,
хьо я-кха дунен аьрда ни1...

Хьа кер мо герга я ворх1 сигле,
Ворх1 лаьтта тхона тара да.
Ворх1 лоам т1ехьашка я хьа къайле.
Из ца ховш 1илма дацаргда.

Мичара хьабоаг1а хьа кхоллам?
Мичара долалу хьа духь*?
Хьа са дар хьалхаг1а? е – 1алам?
Мала вергва дейза хьа дух*!

Яг1а хьо хина б1арахьежаш,
Хи чу эг хьа тоам бола сурт...
Хьа 1омахка дошо мос хьешаша?
талг1еша техай дошо сунт*, -

села1ад хьалкхийттад сигала...
Са марх1акхийттаб зизай ц1ов.
Х1анз со се ва Села е Гела!
1ел-Малхамел дар сона хов!

1997 ш.

* оагилгаш – кладовочка, чуланчик
* т1уна – сырой, влажный
* воачабеш – лесные духи
* 1ов – 1.крупа, пшена; 2.икра (рыбная); 3.мох
* духь – начало, исток
* дух – 1.суть, истина, источник; 2.основа, корень, подол
* сунт - дамбы

Тоти*

Ер я, йоах, хьа даьша
фу доладаь юрт...
Малхбузе морхаша
маьлха дошув лутт.

Товнаш* мо да лоамаш.
Сийна 1енаш* ухк.
Оалхазара ткъамаш
санна – лоамий мохк.

Дукха латт вай хьежаш:
б1аргаш хозлех хьег.
Хьа к1ажараш хьешаш,
мела мухилг хьекх.

К1ала да 1одода,
ингали мо, хий.
Цу чу къедаш куст да,
цунна т1атул кий, -

хьо я из са езар,
хикуст да из хьа...
Пхьуйре. Малх чубизар.
Хьулаялар пхьа* –

хьа даьй баьха овла,
хьа даьй тийкъа юрт...
Гучабаьлар хьовла
санна бола бутт.

Тоти хиннай тхьовра
цун даьли е ц1у...
Хьо я бетта тара.
Тоти я хьа ц1и.

Мичаб хьа истара
ши му1 йола кур*?
Мичаб вай исторе
моцаг1ара мур*?

Мичай вай азале?
Метта дух мичад?
Вахар кхоллалехьа
Мичахьа даьхад?

Йистхилац хьо, д1атулл.
Б1арлаг1а* – хьа сурт!
Ч1ожа* яйга къахь улл.
Къайлабаьннаб бутт.

1997 ш.


• Тоти – богиня луны в ингушской мифологии
• тов – 1.головешка, угли; 2.положение альчика хребтиком вверх; 3.отава
• 1и – 1.тень; 2.пар
• пхьа – 1.кровная месть; 2.село (уст.)
• кур – 1.дуга (часть упряжки); 2.лобная часть животного вместе с рогами; 3.квартал (уст.)
• мур – прогнившая древесина
• б1арлаг1а – призрак
• ч1ож - ущелье

***

Маьтлоам – даьлий 1арш*.
Бийса. Морхий т1арш.
Хьаг1ар* чу вай ухк,
хьаг1ар чу а – дохк.

Тамашне сурташ
духьала увтташ,
наб кхетац сона.
Тар енай хьона.

Ц1аьхха сомайоал,
мичай со 1а оал,
т1аккха елакъеж...
Дехка-морха хьаж

йоаг1а хьа керта
шийлача мосех...
Хьа бордаш аз лех.
Д1айха да бордаш.

1и морц, хьацар тох.
Фо ях аз хьона.
Хьаг1арашка баьб,
дагадох сона.

моцаг1а-хьалха,
бага фо теха,
мехкараша мел
баь бола даьлий...

Малх хьакхетаргба
хьаг1ар чу кхоанна,
адам, г1оздаьнна,
текъаргда цунна...
Тара хургва из
вай мехка, вайна.

1997 ш.

• 1арш – поднебесье
• пещера, грот

Б1аьстан юхье язъяь стихаш

Датташта* зиза техад:
к1ай я гаьнаш –
кхувшбоаг1ача мехкарий
уйлаш-г1анаш.

Сийрда я уж, морх санна,
ц1ена - лоа мо...
Кхувшбоаг1а мехкарий ба
даьлий ноаной.

Бага фо е мух теха,
мехкараша,
баьб, йоах (баь хила а мег).
Христос, Кришна.

Ши ц1и я уж? Цхьа дош да?
Малх да ма1ан?
Даьлий хиннаб се-борша*
е кхал-ма1а...

Гурахьа е 1ай ла уж,
дийнлу б1аьстий...
Уж дийнбераш ба цар
нешаш е истий.

Марха къоабала хиллда –
малх – къоабала...
Сомадаха тхо, дийнде
1а, Кибела*!

Оарцаг1а йола тхона,
тха сту – Истар –
Исида (истий Нана,
уст-шу) – Иштар*! –

Ашерата* ашараш
ала, дуне!
(Барче яг1а, Астарта,
ц1еча буне*!) –

Астара* т1а – оахам т1а
(1аьржа ферта),
оахам т1а – истинга* т1а –
дошо фета! –

З1ирг* хецийта фийгага,
маьлха з1и мо
(фуала боаккхаргба из
аьхкий з1имо*)! –

...Х1ай, Зимали, Зимали*,
хьувкъам* балахь!
Бебийталахь тха сула,
божа, бала*!

Божаолг, балаж, бапи,
далма, доалда*
мехкарий къонгий – даьлий
даараш да...

Адамашка а кхоач уж -
дика хьегаш:
той-толакх* деш; дув буаш
е да вуаш...

Да ва даьра е даьла
(вай – цун кечал*) –
ц1ена болча мехкарий
кер чу керчар –

шун юхь е б1аьстий
лаьтта воаг1ар...
Вай мотт мел ба я цун ц1и,
цун ц1ий – чхьаг1ар*! –

Цун ц1ай (вай мата*) – хьаг1ар –
лоаман хар – кер.
Цун дунен т1ара амат* –
оалхазар: кер*...

Ч1агарг хила а тоам ба
е к1ай кхокха.
Къоракхокха къора бац,
къора да аькха,

вешта аьлча, кхуврч, села -
хаьшках хинна...
Йо1 я массе а волча
даьлан нана...

...Дийна ва хьа во1-м, Марем*.
Эшац када!
1оажала хьарак дац ж1арг,
вахара – да...

Б1аьсти я, зазаяьнна,
сув мо, йоаг1аш.
Г1алг1айче, г1озаяьнна,
хургья яхаш.

1993 ш.

• датта – рябина
• се-борша – 1.се – женский(самка); 2.борша – мужской (самец)
• Кибела – (великая мать богов), богиня восточного происхождения
• Истар-Исида-Иштар – богиня, покровительница женщин, ее культ, очевидно, связан с Изидой – древнеегипетской богиней плодородия и волшебства
• ц1е буне – прекрасная природа
• астар – земля
• истинг – войлок (цветной), войлочный ковер
• з1ирг – росток
• з1им – приспособление для молотьбы зерна
• Зимали – одно из божеств ингушского пантеона
• хьувкъам – урожай
• сула, божа, бала – название злаковых культур
• божоалг, балаж, бапи, далма, доалда – кушанья, приготовленные из злаков
• той – пир, празднество
• кечал – 1.материал (строительный); 2.инструмент
• чхьаг1ар – вино
• мата – родина
• амат – облик
• кер – 1.разновидность пещеры; 2. Ястреб
• Марем – святая дева Мария

Са уст

Са гала, са хара, са цоб* –
са къаьна уст к1аьдбеннабоаб –
нух хьекхадеш улл, тхьайсаб мотт,
дистматах 1оулл йиткъа шод...

Мел дукха дукъ* даьд 1а, са уст!
З1ар мо ба хьо: юаенна, коаст*
санна я фоарт, ц1ог деннад муст...
Бехк бац хьо к1аьдбелар, са уст.

Дика мул бенаб вай шинне.
Бар-барайтта мур* яьккхай вай
укх лаьтта: хоза дар дуне...
Даьхе хинна 1ацар вай ц1ай.

Вайна ца довзаш мехкаш дац.
Вайна уж хийра хиннадац.
Вай даьхад цигашка*, даьжад,
вай дийзад цигашка, доал даьд...

Вай кара я 1уйре, сайре.
Вай кура т1а латтар Лаьтта.
Вай ц1ераш яр 1ура, Сара.
Вай куст-куц дар малхи бутти.

Вайна текъар аьлий, сувнаш,
паччахьаш, зиракаш, ц1увнаш:
доадеш хетона адамаш,
ц1елашка дора хоастамаш...

Вай лоадам лелабеш дар халкъ,
вай ло1амца хьувкъар цун хьакъ...
Вай хулийтар денош, бийсаш,
кхолламаца мел дола бесаш...

1ела кхоачар вай з1анараш –
лир телаш наьха гомашта:
летаеш цар б1аргац1ераш,
са чудолийташ голашта...

Лохе, Лакхе, Юкъе мел дар
вай пурамийца лелаш дар...
...Дагададцар вайна, массехк
эзар шу даьлча, воаш цхьа наьхк

мара хургдоацалга алхха...
Дицдаьд х1анз халкъаша, хьалха
вайна шоаш сужд даьлга, вай куст...
- Хьалг1атта, болале, са уст!


• гала, хара, цоб – бык (устар)
• дукъ – 1.ярмо, бремя, гнет; 2.гряда, горный хребет
• коаст – кора (древесины)
• мур – прогнившая дисциплина
• цигашка - там

Кхолламхочун никъ

Юха ма саца, к1аьд ма ле.
Лоаман бухь* баккха.

Хала да дехках чакхвала.
Хала да морхел лакхвала.
Б1огора ух 1очухьажача,
дог во хул. Х1аьта а –
юха ма саца, к1аьд ма ле.
Лоаман бухь баккха.

Къайлаваргва хьо нахах,
де доацаш вовргва.
Вовзачар, везачар вицвергва.
Далла мара хозаргъяц
лувкхера хинна хьа оаз.
Цхьоал йоссаргья хьога.

Хала я урхе. Х1аьта а
ураг1а боаца никъ
вахара никъ бац.
Юха ма саца, к1аь ма ле.
Лоаман бухь баккха.

Далла мара ца дайнар
гургда хьона лакхе.
Далла мара ца хайнар
ховргда хьона лакхе.
Даьла мара ца кхийнначох
кхувргда хьа дог-са.

Юха ма саца, к1аьд ма ле.
Лоаман бухь баккха.
Лоам хила, лакхале хила.
Даьлаца д1аэ... Т1аккха,
Даьла воссача хана
лаьтта а вессе,
ловзаш доахкача берашца,
бер хиле, ловза.

1990 ш.

* бухь – верх, вершина, конец

Моакхаза* кхера

Со г1алг1а ва.
Са гаргала гаргара дай -
гаргараш,
х1аьта кхоачара
мехкара мехкарий-ноаной -
хьаьрса-ал мосаш
хинна алсамаш.

Дукха мехкаш дайзад сона,
дукха лаьтташ хьийсад аз
Г1алг1айче - Эса-ч1ожа кхачалехьа,
йовзалехьа Г1инбухен Кавказ:
Албани,
Урарту,
Митани,
Хетта...
Уж еррига йистеш - са дега йистош -
са уйлан галахьуокхаре -
са халкъа вахара наькъо лусташ*
в1ашаг1хетта...

Йийзай сона
дахка дезденна
шим* къовлабенна шинар*
санна йола Шинар -
Шумер.
Йовз хьалдий Ура
х1ара Урам,
Гудеа, Галгамеш
хиннав со цига.

Ца кхеташ, ца кхоачаш моттиг яц:
Г1ирма аре - Галгари,
К1олхит1е, Мисаре,
Сури, Сиккам...
Евразе мел долча къамашца
д1аийнад,
Евразе мел долча къамех
хьахиннад
са къам!

Тайп-тайпарча бесай села1ад,
бес-бессарача зизай ц1ов*, -
са з1амига турпала халкъ,
дунен т1а ма хоза тов!
Дикаг1а мел йола оамалаш
йохк хьох,
хозаг1а мел дола г1улакхаш
доахк хьох!

Хьо тара да
кхыча къамашта, са халкъ, хьай хьашташца*.
Хьа вошал да
дунен т1а мел даьхача е дахача халкъашца.
Палеолита, мезолита ханашкара хьабоаг1а
хьа ира, шира мотт.
Филантроп хиннавац, синантроп хиннав
хьа сийлахьа Пхьармат!

Аз доккхал ду
се г1алг1а волаш.
Г1алг1айче
сай даьй мата йолаш.
Г1алг1ай мотт
сай наьна мотт болаш.
Лаьтта мел долча метташца
бувзабенна ба са мотт.
Лаьтта мел долча мехкашца
хоттабенна ба са мохк.

Цхьаъ да лаьтта.
Цхьаъ да халкъ.
Цхьан Дешах-Уйлах хьахиннад
Айлама мел дола метташ.
Халкъаш, метташ - вежарий,
мехкаш, лаьтташ - лоалахой.
Лоалахоех-вежарех латт
еррига адамле.

Х1аьта а
машар бац Лаьтта.
Миллионаш шераш хьалха
шин кога т1а эттача маймало
хьалъийцача моакхазача кхерах
кхераме герз хиннад х1анз...
Герз да приматах саг ваьр...
Герз да сагах... йокъ* ергъяр,
нагахь вай кхетам
д1ахо йодача хана
сома ца боале,
къахетаме ца хуле...
Тайп-тайпарча нигаташа
дийкъача доккхача дунен т1а
юкъара ди хинна д1аэттаб
т1ом хьарах бола кхерам.
Т1ема чу латт адамаш.
Массе а миноте,
са ца хьегаш, къахьегаш,
цар кулгашца хьа мел дер
т1ема еча кийчено д1адуъ...
Т1ом - Ваал, Молох, Марс!..
Синнела-боарана*
шоай синош кхухь цунна наха...

Бутув* шан замалахьа -
д1унгала г1ора мураг1а*
баьдеча хьаг1ар чу ше 1омаяьча оамалех
къаста тигац
Бетта т1а кхаьчача саго...
Бакъда, вай хана
валар да, х1алакхилар -
алхха
Х1омо Х1абилис мара ца хилар,
робот хилар...

Дицде йиш яц саго
моцаг1а денца
ше саг хила г1ийрталга.
Кизгаь чу санна,
исторе чу хьежаш
хила веза из тахан.
Т1аккха мара ховргдац,
могаргдац цунна
ц1ена кхоане хьакхолла.

Хьат1акхаьчай
вай Лаьтта - планета
Ц1еча Жайна т1а
д1аязде деза ха.

Со г1алг1а ва.
Г1алг1а волаш,
г1алг1ай мотт лебеш,
г1алг1ай мехка-мата
ваха безам ба са
дуне мел латт -
абаде* ди далцца.
- Амин!

1986 шу

* моакхаза - кремневый
* луста - мотаться
* шим - вымя
* шинар - телка (в возрасте до 2-х лет), нетель
* ц1ов - сноп
* хьашт - нужда, потребность
* йокъ - зола, пепел
* синел - жертва, жертваприношение
* боара - поминки
* бутув - плотный
* мура - гнилой
* абаде ди - судный день

***

Тийрк да увг1ар?
Ди да къувкъар?
Хьалхьеж со, 1охьеж.

Хий терко Тирко.
Бер терко нанас.
Дош терко аз.

Тийрк ала ховш. Тийрк даккха ховш
хила везар со. Вай лоамий илли да
Тийрк.