***
Йист х1ана хилац хьо?
Малха з1анаршца
де соца къамаьл -
со кхетаргва хьох.
Дог1ан т1адамашца
де соца къамаьл -
со кхетаргва хьох.
Хьашт дий - лайчоалпашца,
лоамашца, морхашца...
Со-м атта кхет.
Безамо хьийха ва со.
Вид для печати
***
Йист х1ана хилац хьо?
Малха з1анаршца
де соца къамаьл -
со кхетаргва хьох.
Дог1ан т1адамашца
де соца къамаьл -
со кхетаргва хьох.
Хьашт дий - лайчоалпашца,
лоамашца, морхашца...
Со-м атта кхет.
Безамо хьийха ва со.
Са ди
I. Ди
Со теш Даьлах,
бакъда, са ди
са даьй мохк ба.
II. Тешам
Со теш лоамех,
со теш шовдех,
со беш баьцех,
со теш гаьнех,
со теш михах,
со теш малхех,
со теш мехках,
со теш меттах.
III. Ламаз
Аз нигат ду
сай мотт цхьаъ бе,
сай мохк бакъбе.
Дунен т1а вахаш
айса мел йоаккха ха
сай халкъа хетае.
IV. Маьл
Са мохк, укх пхийтта шера,
се сакхетаме хилча хане,
хьох къаьста волаш а,
хьоца цхьана волаш а,
дийнахьа а бус а, хьо дагабоалаш,
айса мел яздаьча иллех бола маьл
эггара хьалха хьона лу аз,
т1аккха хьа лоалахошта лу,
т1аккха - дерригача дененна.
Лиреи совг1атеи велахь со,
мулкахи даржахи лакхвелахь со,
хьа ва.
V. Ду1а
Са халкъ,
гешт делахь сона,
къахетам белахь.
Низ балахь - ч1оаг1а хила,
са далахь - майра хила,
ц1ий далахь - ц1ена хила.
Хьай ц1ерах ма ваккхалахь,
хьай уйлах ма ваккхалахь,
хьай чуртах ма ваккхалахь.
Хьо бахьан вах со,
хьо бахьан лел со,
хьо бахьан лергва.
1970 шу
Сахьатах дола баллада
Со вар
сахьат
диийна хилац мотташ.
Со вар
сахьат
денна хилац мотташ.
Со вар
сахьат
алхха
сахьат мара дац мотташ.
1ай дар из.
Кхойтта шу Сибарег1а а даьккха,
ц1абоаг1ар вайнах.
Берригаш а
корашка латтар,
х1анз-х1анз воай Нана-Кавказ
гургья вайна, хеташ.
Т1аккха, ц1аьхха, лом эккхаш мо,
ц1ог1а даьлар цхьаннега:
"Лоамаш! Хьажал, нах! Лоамаш!
Вай лаьтта да йода ц1ермашен х1анз!"
Нах корзаг1баьлар.
Бераш мо, г1адбахар къонахий, -
ц1абоаг1ар уж.
Х1аьта цар бераш
маьлхара дар, къоаной мо...
Цар кхетадацар
шоай даьй г1адбахар, -
цар Даьхе
мехкахбалар яр.
"Нах! - аьлар цхьан воккхача саго, -
шоашка долчо, фуннаг1а дале а,
вай мехкара х1ама сердалга даккха.
Б1аргабайта цунна вай сиглен малх! -
т1аккха, баргашкара хиш д1а а даь. -
"Хоастам хьона, тха мохк! Хоастам!" - аьнна,
кисара лаьтта хьалдаьккхар цо,
лаьтта - молха санна - шод баь,
к1айча кисена юкъе доалла.
Нах кисашка кхувда баьла.
Цхьане хьалдаьккхар тепча инза,
вокхо - чокхе буста,
кхоаллаг1чо моакхаза кхерилг.
"Аьъ! - иккхар са даьвешийга, -
Сахьат ма дарий сога! Сахьат! -
лоацавенна лаьттавар из х1анзалца. -
Я, везан Дала я1! Лелаш ма дий ер!-
бос а баха, кхайкар из. -
Лелаш! Хьажал, нах! Лелаш!"
"Сахьат-м дилла а хул лелаш", -
аьлар цхьанне, бегаш беш мо.
"Хилац даьра дилла-м! - йоахар са даьвошас. -
Вай мехках даьхача дийнахьа денца
саца лаьттад ер..."
Сона ховр, сай даьвоша бакъ лувлга.
Сона дукхаза а хезадар, цо дувцаш,
вай мехках даьхача дийнахьа денца
долалац ший сахьат, яхаш.
Бакъда, цо боча леладора из -
мехкара х1ама доландаь -
ца къасташ,
моцалла ше к1алвисача хана а.
Цудухь вар из сел корзаг1ваьнна х1анз.
"Сахьат лел! Сахьат лел! - йоахар цо. -
Кхойтта шера ца лийнна сахьат!
Хьажал, нах! Хьажал!
Х1анзза доладеннар ер!"
"Сенах тамаш ю 1а, ва з1амига саг!
Ший даьй мехка кхаьчад из х1анз, -
аьлар цхьан, лоамаш мо, къаьнна,
йоаккха к1ай модж йолаш волча къоаночо. -
Ший лаьтта кхаьчад!..
Хоастам хьона, тха мохк! Хоастам!"
...Сацар
кхойтта шера новкъа ена ц1ермашен...
Т1аккха хайр сона,
сахьат дийна хулга.
Т1аккха хайр сона,
сахьат ценна хулга.
Т1аккха хайр сона,
сахьат
алхха
сахьат хинна ца 1алга.
1969 шу.
Лоаман Г1алг1айче
Хьерак1ийг санна йола Г1алгайче,
Хьона т1а ца отташ фу дисад!
К1езига хеташ йоассаяр хьа че –
укхаза х1анз рельсаш йохкаш латт.
Хьанна? Сенна? Мича вугаш я уж?
Дохадаьд Келера кашамаш.
Дохаргда кхы а! Никъ мел ба хьагуш
Я «Камацой» ира батамаш.
Чулехкай мехка японций «кераш»
(вай техника Лоам – керза: шира).
Американций студебеккераш
санна шовзткъеи диълаг1ча шера.
Чухьалхаб т1еххьа исторе хуллаш,
муръенна т1ехкаш цар фега йоах.
мукхдиаь г1аг1а мо я цар уйлаш.
къарлуш, къаьрадар фаьра да, йоах.
Леймение Озигаи юкъе
бетонах бутув г1оташ еш боахк:
- Кхачан программа д1ахьоча даькъе
дакъа лоацаш ба вай лоаман мохк!
Дукха дайнад хьона, са Г1алг1айче!
1а ца озаш 1азап лаьтта дац.
Бакъда, цхьанна а шера ткъоалаг1ча
б1аьшере санна хьо ейхаяц.
Сибарег1а бахийтаб хьа дезал.
Цар фу цига лергда, аьнна, хет.
Бар-барайттаза дийкъад хьа доазув –
цхьаккха висавацца кхоачаш ц1етт.
Чудийттад тховнаш элгаций, ердий,
ц1ераш етташ доагадаьд декъий
кашамашка… Шоай хурдаь хьо хурдий –
яккха, йоае г1ийртаб моастаг1ий.
Дуне мел латт ше даьхача мехках
Даьккхар тийшача балхаца халкъ.
(Г1оазота бараш шоай лаьтта ахка
бисар). Маьрешка кхаьчар цун хьакъ.
Кхойтта шера, чхьаг1алкхаш а ц1увзаш,
Баьсса лаьттар хьо, са лоамий мохк…
Шоаш даьчох в1алла эхь-бехк ца хеташ –
укхаза х1анз рельсаш яхка боахк.
1986 шу.
Режиссер, исследовательница творчества ингушского поэта и художника Али Хашагульгова, которому на этой неделе исполнилось бы 76 лет, Хава Хазбиева рассказала “Фортанге”, почему важно посмотреть ее фильм о Хашагульгове и в чем сложность изучения его наследия
https://fortanga.org/2019/06/podvig-...yka/#more-3551
Х1ирий Агкацеви Г1алг1ай Алмацеви
Вай лаьтташ хьадала дезаш хиннад, йоах,
вай юрташ хьа ца луш йисай, ма дувц,
Агкацевс х1ирашка даьча амарах:
"Г1алг1аш шоай ц1еношка чу ма бита." - аьнна.
Валалай, ялалай,
ялалалй, валалай!
Т1акха бахар, ма йоах, г1алг1ай къаьна къоаной
Агкацев ваг1ача ингале коана1арга:
"Ва тха тхов т1акхета хьона, ва х1ирий паччахь!
Мукъабалийта тха мохк хьай нахах!" - аьнна.
Валалай, ялалай,
ялалай, валалай!
"Шо ма го са б1арга, шо ма хаза са лерга, -
оалаш ле ваьлар, йоах, х1ире г1алг1ашка, -
Шоай паччахь-да волаш деций шо, г1алг1ай!
Валалай, ялалай,
ялалай, валалай!
Т1аккха бахар, ма йоах, г1алг1ай къаьна къоаной
Алмацев ваг1ача ингале коана1арга:
"Ва воацаш валар хьо, ва г1алг1ай паччахь!
Хьабаккха вай мохк х1ирашкара!" - аьнна.
Валалай, ялалай,
ялалай, валалай!
"Со ма го шун б1арга, со ма хаза шун лерга, -
оалаш ле ваьлар, йоах, г1алг1а г1алг1ашка. -
Шо сенна дехкад со вахача коа т1а?
Са кара х1ама мичад сай истол мара."
Валалай, ялалай,
ялалай, валалай!
Юха а дийхар, йоах, г1алг1ай къоаноша:
"Ва винза валар хьо, ва г1алг1ай паччахь!
Чудаха ц1а мичад тха, - аьнна, -
хьабаккха вай мохк х1ирашкара!" - аьнна.
Валалай, ялалай,
ялалай, валалай!
Юха а аьлар, йоах, г1алг1ай паччахьо:
"Шо сенна дехкад со вахача коа т1а?
Балхах вохорг ма вий со, шо даьхкалга хой.
Чинах лохверг ма вий со, оаш яхар дой.
Валалай, ялалай,
ялалай, валалай!
Кхозалаг1а дийхар, йоах, г1алг1ай къоаноша:
"Ва венна вила хьо, ва г1алг1ай паччахь!
Ц1и ювза кхуврч болаш мичад тхо, - аьнна, -
хьабаккха вай мохк х1ирашкара!" - аьнна.
Валалай, ялалай,
ялалай, валалай!
Кхозалаг1а аьлар, йоах, г1алг1ай паччахьо:
"Шо сенна даьхкад со вахача коа т1а?
Дезал кхаба безаш ма вий со, - аьнна, -
Пенсе ваха везаш ма вий со." - аьнна.
Валалай, ялалай,
ялалай, валалай!
Вай лаьтташ хьадала дезаш хиннад, йоах,
вай юрташ хьа ца луш йисай, ма дувц,
Агкацевс х1ирашка даьча амарах:
"Г1алг1ай шоай ц1еношка чу ма бита." - аьнна.
Валалай, ялалай,
ялалай, валалай!
Вай лаьтташ хьадаха дезаш хиннад, йоах,
вай юрташ хьа ца йоахаш йисай, ма дувц,
Алмацевс г1алг1ашка даьча мукъарлох:
"Пенсе ваха везаш ма вий со." - аьнна.
Валалай, ялалай,
ялалай, валалай!
Вай лаьтташ хьадаха дезаш да, вайнах,
вай юрташ вай хила езаш я, вайнах,
Агкацев вай мехках воале а.
Алмацев ший пенсех воале а!
Валалай, ялалай,
ялалай, валалай!
1972 шу.
Балхах дола илли
- Болх бе, болх бе, болх бе,
болх ца бер суд яь 1охьоргва...
- Бергбар - баларе-м - даа дезаций?
Бергбар - баларе-м - дувха дезаций?
Т1ой-Юрта болх бац, Долакх-Юрта болх бац,
Наьсаре болх бац, Вокзале болх бац...
- Т1ой-Юрта болх хилча, Долакх-Юрта болх хилча,
Наьсаре болх хилача, Вокзале болх хилча -
х1ирашта балхаш де лай безаций?
Х1ирашта 1унал де 1уй безаций?
Езткъа машен массе а 1уйранна
Буро т1а хьалйода г1алг1ай ийце,
езткъа машен массе а сайранна
Буро т1ара ц1айоаг1а г1алг1ай боалош.
- Болх бе, болх бе, болх бе,
болх ца бер суд яь 1охьоргва...
- Бергбар - баларе-м - чуваха ц1а дезаций?
Бергбар - баларе-м - 1овижа мотт безаций?
Яндаре болх бац, Сурхот1а болх бац,
1аьлий-Юрта болх бац, Аьлтий-Юрта болх бац...
- Яндаре болх хилча, Аьлтий-Юрта болх хилча,
Сурхот1а болх хилча, 1аьлий-Юрта болх хилча -
х1ирашта боацабе кхалнах безаций?
Х1ирашта бовха ма1а нах безаций?
Езткъа машен массе а 1уйранна
Буро т1а хьалйода г1алг1ай ийце,
езткъа машен массе а сайранна
Буро т1ара ц1айоаг1а г1алг1ай боалош.
- Болх бе, болх бе, болх бе,
болх ца бер суд яь 1охьоргва...
- Бергбар - баларе-м- ваха везаций?
Бергбар - баларе-м - лела везаций?
Берригача г1алг1ай мохка болх бац,
дерригача г1алг1ай халкъа болх бац...
- Берригача г1алг1ай мехка болх хилча,
дерригача г1алг1ай халкъа болх хилча -
х1ирий мохк хьано тоабергба?
Х1ирий халкъ хьано кхоабаргда?
Езткъа машен массе а 1уйранна
Буро т1а хьалйода г1алг1ай ийце,
езткъа машен массе а сайранна
Буро т1ара ц1айоаг1а г1алг1ай боалош.
1972 шу.
Мохк мукъабалара ц1ей
(23 февраль)
I
Эзараш шераш дар, са мохк,
са нах хьа даькъа т1а баха:
хьа лаьтташ оахаш,
хьа цонаш хьекхаш,
хьа иллеш доахаш,
хьа говраш хехкаш.
(Туркий мехка дах тхо х1анз,
Туркий мехка лел, -
х1иречо Кундуховс
1ехадаь д1адига.)
Хьо мукъабаьннаб,
хьо мукъабаьннаб, са мохк,
хьай нахах! -
Февраль бетта ц1ей да
хьо мукъабалара.
II
Эзараш шераш дар, са мохк,
са нах хьа даькъа т1а баха:
хьа лоамаш дезаш,
хьа шовдаш мелаш,
хьа хьунаш техкаш,
хьа ордаш оардаш.
(Сибарег1а дах тхо х1анз,
Сибарег1а лел, -
Береи Сталинеи
низаг1а 1одига.)
Хьо мукъабаьннаб,
хьо мукъабаьннаб, са мохк,
хьай къамах!
Февраль бетта ц1ей да
хьо мукъабалара.
III
Эзараш шераш дар, са мохк,
са нах хьа даькъа т1а баха....
Х1ирийи г1аскхийи
бах х1анз хьа юрташка.
Х1ирийи г1аскхийи
лел х1анз хьа хьунашка.
(Х1ирашеи г1аскхашеи
оах х1анз тха лаьтташ.
Х1ирашеи г1аскхашеи
охк х1анз тха лоамаш.)
Хьо мукъабаьннаб,
хьо мукъабаьннаб, са мохк,
хьай халкъах!
Февраль бетта ц1ей да
хьо мукъабалара.
1972 шу.
Мухажарий илли
Кховра* мо йолча
г1омарий ара*,
ч1уг етташ йода
инкалий ковра*.
Чаккхе яц наькъа.
Беза ба мухь а.
Саг вац д1ахаза
ц1ог1а а мухь а.
1и морц*, кхакхйийрза*, -
фо дац садаккха.
Дега чу санна,
цхьоал я гобаьккха.
Чаккхе яц наькъа.
Беза ба мухь а.
Саг вац д1ахаза
ц1ог1а а мухь а.
Богапхьид я ха.
Болам* ба уне*.
Малхара каша
санна да дуне.
Кховра мо йолча
г1омарий ара,
ч1уг етташ йода
инкалий ковра.
Йилбаза* г1алаш
гу анайисте*...
Мичай хьо, мичай,
Нана-Даькъасте*?
1967 шу.
* Кховра - не нашла в словаре значение
* Г1омара аре - пустыня
* Ковра - не нашла
* Марца (морц, марцад) - палить, обжигать
* Кхакхйийрза - не нашла
* Болам - движение, темп в работе
* Уне - хронически больной
* Йилбаз - черт, бес, сатана
* Анайисте - может быть от слова "Анаюх" - 1.горизонт (восточный); 2.на заре
* Даькъасте - не нашла (может от слова "Даькъала"?)
Г1алг1ай бала
Дунен т1а моттиг яц
тхо, г1алг1ай, ца кхоачаш,
лаьттан т1а ч1егилг яц
тха, г1алг1ай, т1ехк йоацаш, -
Казахстане дах тхо,
Сибарег1а ма дах,
маца дахаргда-теш
тхо Г1алг1айче, ванаг1!
Ма хила сов къаьра*,
ма дувца сел харцдар, -
тхогахьа ва Даьла,
тхогахьа да бакъдар!
Дехац оаха доацар,
оаха ех тхоай Даьхе -
даьтт1а дог мо йола
тхоай Нана-Г1алг1айче!
Дукха шераш хьалха
даьча мехках даьха,
лелаш да тхо пана*,
михоударг* санна...
Дейнад тхона 1аьржа,
лейнад оаха къе 1анз*.
Диъ даькъа деха дах
тха з1амига къам х1анз.
Ма хила сов къаьра,
ма дувца сел харцдар, -
тхогахьа ва Даьла,
тхогахьа да бакъдар!
Дехац оаха доацар, -
оаха ех тхоай Даьхе -
даьтт1а дог мо йола
тхоай Нана-Г1алг1айче!
Мел хьежа деза тхо,
мел хьега тха деза!
Безац тхона кхы мохк,
тхона тхоай мохк беза!
Ма г1ерта тха сабар
дохаде, ва 1аьдал! -
1айха даьча вонна
тхона х1анз 1а жоп лел!
Ма хила сов къаьра,
ма дувц сел харцдар, -
тхогахьа ва Даьла,
тхогахьа да бакъдар!
Дехац оаха доацар,
оаха ех тхоай Даьхе -
даьтт1а дог мо йола
тхоай Нана-Г1алг1айче!
11 май, 1990 шу.
*къаьра - ложный
* пана - необитаемый
* михоударг - ?
* 1анз - ?
Кегирхой илли
Йо1
Хьадувла, вежарий,
илли аргда вай -
дог долчун дог дохош.
З1амига саг
Хьадувла, йижарий,
йиш локхаргья вай -
уйла йолчун уйла д1ахьош.
Цхьана
Вайга воай мехка
ма даха ма йоахий,
вайга воай мехка
ма лела ма йоахий.
Моцаг1а денца
вай дола мехкаш
вайгара ма даьхад.
Моцаг1а денца
вай долча лаьттах
вай овлаш ма даьхад.
Йо1
Аькхо жа1ул* санна,
дохадаь, лел вай,
лелхадаь, лел вай.
З1амига саг
Михо г1аьнаш санна,
легадаь, дах вай,
г1овттадаь, лел вай.
Цхьана
Вай яц ма йоахий
вай наьна Мочкъий-Юрт,
вай яц ма йоахий
вай герга Буру, -
Мочкъий-Юрт еций
вай наьна Мочкъий-Юрт,
вай къаьна Мочкъий-Юрт,
Зовра-Коа еций
вай герга Буру,
вай шира* Буру!
Йо1
Хьадувла, вежарий,
илли аргда вай -
дог долчун дог айдеш.
З1амига саг
Хьадувла, йижарий,
йиш локхаргья вай -
уйла йолчун уйла хьоаеш.
Цхьана
Воай я, аргда вай,
вай къаьна Мочкъий-Юрт,
воай я, аргда вай,
вай шира Буру!
Моцаг1а денца
вай дола мехкаш
воай да, аргда вай.
Моцаг1а денца
вай долча лаьтта
воаш дахаргда вай.
Йо1
Хьадувла, вежарий,
илли аргда вай -
дог долчун дог г1оттош.
З1амига саг
Хьадувла, йижарий,
йиш локхаргья вай -
уйла йолчун уйла лотош.
Цхьана
Хьайоахаргья вай
воай сийна юрташ!
Хьадоахаргда вай
воай сийрда ц1енош!
Хьабоаккхаргба вай
воай хоза мохк -
Дала аьнна дале!
Хьабоаккхаргба вай
воай г1оза мохк,
хьабоаккхаргба...
1972 шу.
* Жа1у - чабан
* Шира - старый, древний
Боккхача наьха назам-зикар
Вай мотт-м дийна ба, -
ла-иллах1-илла-лах1!
Вай мохк-м болаш ба, -
ла-иллах1-илла-лах1!
Из Буру вай еций, -
ла-иллах1-илла-лах1!
Вай пачхье хургъеций, -
ла-иллах1-илла-лах1!
Цхьа цхьоаг1о хургья я вай, -
ла-иллах1-илла-лах1!
Цхьа ч1оаг1о хургья вай, -
ла-иллах1-илла-лах1!
Къаман барт вай хургба, -
ла-иллах1-илла-лах1!
Къаман яхь вай хургья, -
ла-иллах1-илла-лах1!
Вай къам-м долаш да, -
ла-иллах1-илла-лах1!
Вай мохк-м вай хургба, -
ла-иллах1-илла-лах1!
1987 шу.
* Х1ара строфана т1ехьа барх1азза "ла-иллах1-илла-лах1!" доаладе деза.
Ага т1ара илли
Тхьовса, са к1аьнк, тхьовса.
Тхьайсаб хьона вай етт.
Тхьайсаб хьона вай пхьу*.
Тхьовса, са к1аьнк, тхьовса.
Тхьовса, к1аьнк са, тхьовса.
Тхьайсай хьона вай г1аж.
Тхьайса хьона вай вир.
Тхьовса, к1аьнк са, тхьовса.
Тхьовса, к1аьнк са, тхьовса.
Тхьайсаб хьона вай мохк.
Тхьайсаб хьона вай нах.
Тхьовса, к1аьнк са, тхьовса.
Тхьовса, к1аьнк са, тхьовса.
Хьалкхийча - слесарь хургва хьо
Наьсаре йиллача заводе...
Тхьовса, к1аьнк са, тхьовса.
Тхьовса, к1аьнк са, тхьовса.
Хьалкхийча - салте хургва хьо
Германе латтача эскаре...
Тхьовса, к1аьнк са, тхьовса.
Тхьовса, к1аьнк са, тхьовса.
Хьалкхийча - завсклад хургва хьо
Мангышлаке е Якуте...
Тхьовса, к1аьнк са, тхьовса.
1968 шу
* пхьу - пес, кобель
Ви1ийга
Са во1, хьо-м тара ва сона.
Тара ва хьай нанна. Тара ва
хьай даьшта. Тара ва хьай къонгошта.
Тара вай хьай мехка:
лоамашта, шовдашта, иллешта, ашарашта,
оазарашта*, оалхазарашта, оакхарашта, оахамашта*.
Хьо х1анз а з1амига ва. Цхьа шу, ши шу,
кхо шу мара
хургдац хьо ваь. Цхьа ди, ши ди, кхо ди мара
ца хила а мег. Хац сона хьо маца ваьв:
селхан ваьв, тахан ваьв, кхоана ваьв...
Цу хана со ц1аг1а вацар, мехка вацар,
лаьтта вацар...
Цу хана со, хьо вича хьа нанас хьона доахаргдола
илли яздеш ваг1ар, ага т1ара илли.
Хацар сона хьо ваьлга, хацар хьо вергволга.
(Сона цхьаккха а х1ама хац,
сона цхьаккха а х1ама гыц,
сона цхьаккха а х1ама хазац, яздеча хана,
эг1аваьчоа мо мара, тувлавенначоа мо мара...
1а ма язделахь воккха хилча -
дог доацаш хургва хьо.)
Хьа нанна-м ховр, хьа нанна-м гора,
хьа нанна-м хозар...
Наьна дог бочаг1а да, наьна б1арг сийрдаг1а ба,
наьна лерг сомаг1а да.
Сий делахь цун, ларх1алахь из, езалахь из.
Хьа даьна а езаргья из, хьона езаш хилча.
Малав хой хьона хьай да? Хаций?
Цунна шийна а хац ше малав.
Ц1и йолаш вац из, г1ала йолаш вац из,
мохк болаш вац из, мотт болаш вац из...
Хьо мара х1ама дац хьа даь-м, хьо мара...
Хургвола хьо, хила мега хьо, винза вола хьо.
Иштта динза хул гурахьа е 1ай зиза, оалхазар.
Иштта йинза хул массе а хана уйла, мукъле.
Нана эш шедолчоа. Нана йоацаш х1ама хилац.
Хьа а хила еза хьай нана, да хилар-м к1езига да.
Мичара лохаргья вай из? Мичара? Мичара?
Вешта, хьа-м да а вий-хьог1...
Вац... нана а яц... хье а вац...
Хьахьалхавалал т1аккха, новкъостал дел
хьай хургволча даьна хьай хургйола нана лаха.
Хьона дикаг1а короргья из, хьо цун кер чу вах...
Иштта кораю лоамашта сигле.
Иштта кораду шовдашта аьли*.
Иштта корабу гаьнашта мух.
Иштта корадаьд сона е илли.
Ма хеталахь, ер ага т1ара да. Дац...
Ага т1ара илли-м х1анз я хьалха да язде.
Ага т1ара илли-м ага хилча мара хургдац,
хургдац - со хилча мара, хьа нана хилча мара,
хьо хилча мара.
1969 шу.
* Оазаршта - ?
* Оахамаш - пашня, пахота
* Аьли - овраг, пропасть
Наьсарера йиъ йо1
I. Фатима
Оаг1ув а баьккха
латтар из...
Аьхкий кхаьча к1и кха* санна бола
Наьсарера моажа* мух
марх1а а белла,
ший ц1еча ц1астах яь
к1удалгаш* мо йолча
ерзанча
нийсача настаргашта*.
Ва мичара яьхкар-теш х1анз,
г1алашка кхалнаха
шоай кепа техача мо йола
хоза настараш чулечкъаю,
хьамчах* йича санна йола
1аьржа пасаташ*?
Гоама я сона уж!
Шоай ирача ц1огамаш т1а
ура а айтта,
текхаргаш доаг1аш санна
хет сона,
асфальта т1а г1олла,
уж т1а а ювхаш,
хи тоатолг санна
ловзаш хьалйоаг1ача
йи1ий настараш яйча...
1аламо кхеллача бесса
дита мегаргдацар-теш х1ама?
Сенна дехк б1аьстий
зизаш т1а каьхата бетташ*?
Оаг1ув а баьккха
латтар из...
Иштта латташ хул
хьунаг1а
лакхача чхара* т1а
лийг, -
акха 1аламан дийнат*, -
в1алла дага а доацаш,
цхьан хена* т1ехьашка
шийга хьежаш,
шийх хьегаш,
герз 1о а хийца,
чарахь* латталга.
II. Марет
Марет,
ма ц1ена да-кх хьа б1аргаш,
ма хоза да-кх хьа б1аргаш,
ма дика да-кх хьа б1аргаш.
Берал дагадеха латт со.
Дагадеха
з1амига волаш,
кхоачаш меттара
хьал а г1атталехьа, -
нана т1ехьа кхайкашшехьа даггара,
се атаг1а адар.
Хьасташ доахкар цига.
Ц1ена, хоза, дика
лоаман хьасташ.
К1ирвалле*,
духлохамхо* санна,
б1арахьежаш ваг1ар со царна.
(Цу хана денца -
кизгах со тешац -
сай сурт бакъ хьахьокхаш
х1ама дайнадац сона,
х1анз хьа б1аргаш мара).
Т1аккха, 1от1а а виже,
кхоачаде мо, барташ а доахаш,
хьа ц1ена, хоза, дика б1аргаш
мала са йиш хилча!..
Марет.
III. Лейла
Лейла.
(Са корага уллаш
к1ай шифона ялара, -
ла-ла-ла!)
Лейла.
(Са на1арга уллаш
панбархат* далара, -
ла-ла-ла!)
Лейла.
(Са ял-ц1аг1а* ухкаш
ц1е к1увсаш далара, -
ла-ла-ла!)
Лейла.
(Цар т1а соца ловзаш
са везара валар, -
ла-ла-ла!)
Лейла.
IV. Лиза
Ма хьежал харцахьа,
т1ехьювлаш, Лиза!
Уж къона денош,
вай цхьанна лейза,
дицдалийтад 1а
хьалкхийна яьлча,
кхы везавенна -
цкъа б1аргавейча.
Хьогвенначо ара
хий лехаш санна,
лех аз хьо, хьегаш,
сел езаенна.
Гуйранна 1олег
гаьн т1ара г1аьнаш.
1уйранна д1адоал
метта гу г1анаш.
Хоза я, яхаш,
ма дел-хьай доккхал,
хила баха сийг мо
йовш хул из хозал.
1968 шу.
*ц1аста - красная медь
*моажа - оранжевый
*к1и - пшеничный
*кха - поле, пашня
*к1удалг - кувшинчик (чтобы носить воду)
*настарг - (ност - настаро - настараш) - голень
*хьамча - резиновый
*пасаташ - ?
*бетташ - ботт - конверт (видимо)
*чхар - стальная порода, глыба
*дийнат - ?
*чарахь - охотник
*хена - (хи - хено- хенаш) - дерево, ствол
*к1ирвалле - пристально
*духлохамхо - (дух - истина, лохам- искание. духлохамхо - искатель истины (видимо)
*панбархат - ?
*ял-ц1а - ?
Саг
Саг, фу дергдар 1а, хье оалхазар хилча?
Мича хетаргьяр хьона дикаг1а:
сигала хетаргьяр е лаьтта хетаргъяр?
Мича бергбар 1а б1и?
Гаьн т1еи? Ц1ен т1еи? Баьцийлеи?
Мишта хетаргдар хьона, из бохабича,
боагабича, фуаш лочкъадича, к1оригаш йоайича?
Саг, мишта вахаргвар хьо, хье оалхазар хилча?
Саг, фу дергдар 1а, хье аькха хилча? Аькха-борз,
дийнахь а бус а, топаш бе йоахкаш, т1ехьа лелаш
чарахьаш а болаш...
Мичахьа доахаргдар денош? мичахьа йоахаргъяр
бийсаш?
Мишта хетаргдар хьона, гаьнаш т1а, ц1енош т1а, б1оаг1аш т1а:
"Бертий йоае!" - яхаш, хьалтеха доахкаш каьхаташ
дайча?
Фц дуаргдар 1а? Фу маргдар 1а? Фу е мала
лоарх1аргдар аькха?
Саг, мишта вахаргвар хьо, хье аькха хилча?
Саг, фу дергдар 1а, хье хьайба хилча? Говр, етт, вир,
гамаж, устаг1а, уст... Мишта хетаргдар хьона
хьайна шод етташ,
г1адж етташ, ветташ, вохкаш, эцаш, лоргаш,
т1абаг1аш, дукъа* воаллош, г1аба* теха лелош,
д1авийхка лоаттош,
т1аккха - мецбелча - бейначарна синнела* е
дийначарна хьоалчаг1ана лаьрх1а,
когаш дийхка 1о а теха, шалта хьокхаш,
урс хьокхаш?
Саг, мишта вахаргвар хьо, хье хьайба хилча?
Саг, фу дергдар 1а, хье га хилча?
Саг, фу дергдар 1а, хье буц хилча?
Саг, фу дергдар 1а хье хий хилча,
кхера хилча, чкъара хилча, зунгат хилча?
Саг, фу дергдар 1а, хьа Саг хилча?
Бокъонца вола Саг, -
дег1 а долаш, дог долаш, са а долаш,
кхетам а болаш, хьаькъал а долаш, безам а болаш.
Фу даа деза а ховш, фу мала деза ховш,
сигле санна, шовда мо, ц1ена а волаш?
Воахалургварий хьо,
лелалургварий хьо,
бакъдар мара ца дувцаш, дикадар мара ца дезаш,
хозадар мара ца леладеш,
хьаьналдар мара ца деш,
паччахьа ца хулаш, лай ца хулаш, маьри* ца хулаш,
топаш ца кхувсаш, шалташ ца етташ,
урсаш ца 1етташ?...
Саг, мишта вахаргвар хьо, хье Саг хилча?
1969 шу.
*дукъ - 1. ярмо, бремя, гнет, 2.гряда, горный хребет
*г1аба - кандалы, оковы
*синел - жертва, жертваприношение
*маьри - кровник, убийца
Хьу
Ма йоккха
сийлахьа*
хиннай-кха
е хьу
цхьан хана!
Морхашка кхоачаш
лакха,
шовдаш мо
низ болаш,
тенна
попай* хенаш*
даьг1ад укхаза.
Яьг1ай -
нажаш,*
лоамаш санна
къаьна,
яьг1ай -
базаш*,
седкъий мо хоза,
яьг1ай...
Массехк яьг1ай уж!
Х1анз?
Х1анз алхха*
йокъаенна,
т1а мел дола г1а
1о а дежа,
д1а-хьалла
аьлча* санна,
къаьст-къаьста,
цхьа ткъаьх
к1отарг* яг1а...
Малав-теш
попаш легаяр?
Малав-теш
нажаш херцаяьр?
Малав-теш
базаш хедаяьр?
Хой-теш из
хьунхочоа?
Оарцаг1а
х1ана валац из -
хой?
Е... вац из?
1967 шу.
*Сийлахьа - славный
*Хи - 1. дерево, ствол дерева; 2. ложа ружья
*Поп - чинара, бук, чинаревый орешек
*Наж - дуб
*База - 1. ель, сосна; 2. база
*Алхха - лишь, только
*Аьлча - ? (может быть сено? "Аьла паркх" - охапка сена)
*Кот1арг - кустик; к1отар - куст
Сесаг
Хьунаг1а ваг1а со. Сона юххе йижа улл са сесаг,
кулгаш г1овга* а дахка. Къайла да цун б1аргаш:
в1ашкаайтта ног1араш 1аьржа н1овцискаш долаш
мо хетт.
Тхьайса улл из. Аллийта. Аз уйлаш ергья,
из сомаяллалца, хьалг1атталца. Ялх бутт баьннаб
цо ший кхоачаш барайтта шу а даланза долча дег1а
зиза дожадаь. Ялх бутт. Кастта, ши-кхо бутт кхы
баьлча,
цхьа ц1и дукхаг1а хургья вайнаьха мехка...
Фу хьеж-теш цунга? Мала хургва из е мала хургья?
"Поэт! - дагадох сона ц1аьхха. - Ай, - оал аз т1аккха. -
Поэт хуле-м барайтта шу даьлча денца
барайтта топ латтарг ма йий цун наькха т1а
хьожаяь,
барайтта аькх леларгва т1ехьа, цо фу оал хьежаш,
барайтта набахте хургъя из чувоаллаве хьалъеш...
Поэт эшац. Бараш а сов ба. Поэташ баха кхеллабац.
Х1аьта сона сай бер дахар деза, шовда санна,
седкъа мо,
б1аь шера, эзар шера!.. Деза - т1ехьений т1ехьенаш а
сайна тара хилар... Фуннаг1а даь а моллаг1а даь а,
шийна тара дола х1ама кхолла венав саг лаьтта,
венав - ираз долаш ваха... Кулг дулл аз сесага
наькха т1а,
т1аккха книжка хьаделл... "...Чтобы больше никто не
тосковал.
О свободе, о хлебе, о розе, о солнце..."*
...Хьунаг1а ваг1а со. Фу дагадоаллаш, сен уйла еш
яг1а е лела хургья-те укх сахьата, укх минота, -
е муг1араш аз яздеш, - са сесаг хургйола йо1?
1970 шу.
*Хикмета дешаш (автора белгало)
* Г1овге - изголовье
Аькха монолог
Со аькх* ва. Мехка мел даха адам довз сона.
Хов цар вахар-лелар, бувшар-г1овттар, уйлаш,
г1улакхаш.
Сона гург мичад аьле х1ама ма делаш,
сона хозарг мичад аьле дош ма алалаш,
безткъеи ткъеста б1арг ба са, дезткъеи ткъеста
лерг да са.
Хьажал, со чувахача ц1еношка, -
да вехка ийца да шоана ераш.
Хьажал са коа латтача машенага, -
нана ехка ийца я шоана ер.
Шоаш аз дохкаргдац мотта шоана т1аккха!
Х1а! хьанаьхк, со аькх вахарах ваьлар хьона хьо
балхара д1а.
Х1а! хьанаьхк, со аькх вахарах ваг1а хьона хьа воша
набахта.
Фуд х1аьта! Иштта ба са болх, - ба - аькх ахар...
Со турпал лоарх1, ц1и йолаш ва, йиш* йолаш ва.
Ший зама яххар деш хила веза саг-м...
Вешта, х1анз-м наггахь мара нийслац
аькх ахар во да оалаш 1овдал...
Тоалуш боаг1а нах-м т1ехь-т1ехьаг1а!
Кхеташ латт уж - аькх
шоашта а мехка а эшаш саг волга...
1иса-пайхамар мишта хиннав сенах ховргдар
шоана.
аз Пилатага яздаь каьхат дисадецаре:
"Маьлхара б1аргаш а долаш, г1ийла саг вар из,
баламашта 1от1аотташ, юккъе да ж1ака даьккха,
бора* корта а болаш..."
Есенин мича лийннав сенах ховргдар шоана,
аз участке язъяь отчет йисаецаре:
"N-квартирера араваьлча трамвай т1а хайр из,
т1аккха, фунаьхк даьча остановке т1ера 1о а ваьнна,
манаьхк даьча сахьата цхьан кхалсагаца чувера."
Со-м эшаш саг ва шоана, нах... Шоана хой. Шо
кхете!
Ма кхера сох! Ма къехка*! Юстара ма дувла!
Шо кхере а, ца кхере а, юстара дувле а, ца дувле а,
аз сай безам хиннча хана,
б1арг ног1ар ца тохаш, шин шаьх* дохкаргда шо!
1970 шу.
*аькх - доносчик, осведомитель
*йиш - 1. песня, мелодия, напев; 2. возможность
*бора - бурый
*къехка - избегать
Даьхе
Хьо тайп-тайпара хестабу, са мохк.
Нагахьа поэт вац Г1алг1айче,
цкъа хьалхаг1а "Даьхе" е "Даьймохк", аьнна, корта а язбаь,
т1аккха, "доги коги", "дохки мохки" яхача рифмашца
цунна к1ала ткъий* миссел д1аьха дег1 ца деш...
Из стих лоарх1. "Сердалос" кхо сом лу цунах.
Х1аьта кхаь сомах, хьайна ма хой хьона,
б1аргах 1ооллабенна улла хи т1адам мо йола
московски къаракъа шуша йоаг1а.
Пелаш 1одотт. "Дернем!" - аьле, д1амол уж.
Т1аккха х1аране цхьацца анекдот дувц.
Т1аккха, чубахе, бутт хьалхаг1а, шу хьалхаг1а санна,
"Даьхе", "Даьй мохк" аьле, корта а язбий,
цунна к1ала ткъий миссел д1аьха дег1 язде ховш.
Цхьане:
Сона еза хьо, Даьхе!
Хьо бахьан доаг са дог!
Лел со хьа маьлхе,
Лувзаш атта ког.
Шоллаг1чо:
Сона беза хьо, Даьймохк!
Хьо бахьан детталу са дог!
Д1адаьннад хьона т1ера дохк,
Баьккхаб 1а сердалонга ког.
Кхоаллаг1чо:
Сона еза хьо, Даьхе!
Хьо бахьан д1алургда аз дог!
Фу хургда хьа маьхе!
Хьоца лувз аз ког.
Виълаг1чо:
Сона беза хьо, Даьймохк!
Укхаза Лермонтов лийннандаь!
Д1адаьннад т1ера дохк.
Ираз долаш бахьандаь.
Пхелаг1чо:
Сона еза хьо, Даьхе,
Жа1улаш* 1а кхоабандаь!
Кхыча мехкашца янна яхье,
Мехкадаьтта* теландаь...
Хьо тайп-тайпара еза, са Даьхе...
Аз а ала хьога т1аккха, "сона еза хьо", аьле?
Ма алеи? Мегаьд... Наьнага а аьннадац аз-м из...
Цул совг1а, сона дика хов е стихотворени
"Сердало" т1а араяргйоацалга.
1970 шу.
* Ткъий - ?
* Жа1ул - отара (овец)
* Мехкадаьтта - нефть
Зизай ц1ей
(Хьо яь 18 шу дузаш)
I
17 сентябрь.
Кхаьра
1969 шу.
Г1айбилг санна
лаьтта марх1а а делла,
узамаш деш, бартала улл
яхка езъенна 1уйре.
Хьанца лийннай из?
Хьанца безама бийса хьийгай цо?
Селхан д1аяхача сайренцеи?
Хов сона, укх сахьате -
6 сахьати 5 миноти яьлча, -
чкъорд* г1оттаргда цун дега чура, -
малх бергба цо.
Сиглено эцаргба из хьал
к1айча кисешца.
Шедола х1ама
цунга моаршал хатта
сомадаргда,
эггара хьалха лоамаш а долаш...
Моаршал хьона, малх!
Ма-алхха! -
декагда хьунашка оалхазараш.
Ма-алхха! -
теркаргда босешка* зизаш.
Ма-алхха! Ма-алхха! Ма-алхха!
Алхха* цхьан поэто мара аргдац:
Роза.
II
Малха ехк хьокхаш йоалл сигле,
йо1 санна,
ший сийнача кара 1о а хоабаь.
Дошо к1ажараш хьерч са дег1ах.
Лаьла ц1аста мел са дего.
Безам боалл са марх1а.
Безам боалл Лаьттан марх1а а.
Из ба вахар кхоллар.
Роза.
III
Тхира* т1адам 1обежар гаьна т1ара.
Къоано ваг1а коа т1а ламаз эцаш.
Ц1ермашен* ярий из 1от1ехьаяьннар?
Г1окказ вода боса доахан ийца.
Йо1 йоаг1а хьастара хий дахьаш.
Нокхармозий хьувз зизашта.
IV
Зизай
ц1ей да тахан.
Паччахь дацар цар.
Х1анз хургда.
Роза.
V
Малх хьалбаьннаб, йоах, наха.
Баьннабац.
Лаьтта даьннад хьал.
Наьсарера ха
6 сахьати 4 миноти яьлча
хьалдаьлар из тахан.
Малха т1а ва со,
ва -
маьлха марх1а*.
17 сентябрь.
Кхаьра.
1969 шу.
* Чкъорд - жаворонок
* Босе - склон горы, откос
* Алхха - лишь, только
* Тхир - роса
* Ц1ермашен - паровоз
Са езар
Малх -
жожаг1тара хаьшк*.
Метта
къонахчох хьегаш улла
кхалсаг санна да укх шера лаьтта.
Б1аьсти яьлча хьане дог1а хиннадац.
Къахет сона,
наькъа йисте,
демо к1айяь яг1ача гаьнех:
лийца д1абугача къонгашта
т1ехьа хьежаш латта
боккхий истий санна,
маьлхара я уж.
Наьсаре юкъе да хьавоаг1а со,
со -
сай заман пайхамар, -
бе йоаллаш,
айса сийсара
сай езачох яздаь
иллеш чудоахка,
портфель а йолаш.
Укх сахьате,
автостанцена т1ехьашка,
кхерий т1а 1о а хайна,
дешаргда аз ераш
цунна.
Цига хургья я со, аьннад цо,
кхычахьа в1ашаг1кхета в1ашт1ехьа дац.
Вешта,
Наьсаре-м кхы моттиг а яц...
Райисполкоме,
райкоме,
е автостанце ца кхийттача.
Са езачунга хаьттача,
автостанце эггара дикаг1а да,
х1ана аьлча,
цига к1езигаг1а хул
б1арахьежараш...
Райисполкомеи
райкомеи санна,
гулбалла моттиг яц цига...
Цул совг1а,
тхо ца довзачарна
тхо малаш да а ховргдац.
Автобусага хьежаш
тхо даг1аш санна
хетадала тарлургда.
Цудухь хьийхав цо
со цига...
Са езар, хетарах, йо1 я.
Ткъеста шу мара далац цун
хьата1айоаг1ар а йоацаш
цу т1а йоаг1ача б1аьстий.
Укх шера итт класс яьккха яьннай.
Институте деша яха в1ашт1ехьа а ца доалаш,
фабрике болх беш я х1анз.
Г1алг1ай мотт дика а хов шийна,
сона этруский бар санна.
Цудухь язду аз цох
сов дукха...
Хьожаргда шо, укх сахьате
цо сога
ла мишта дувг1:
йовлакх хьекхаш,
ший хозача мерий к1алхара
хьацаро дошадаь пудар д1а а доахаш,
аптека йолчахьа
цецьянна 1о а хьежаш,
тамаш еш санна,
корта лесторгба цо...
Т1аккха,
со дийша ваьннав, аьнна,
шийна хийттача хана,
йовлакх
са портфела чу 1очу а делла:
"Пошли? - аргда. -
Ужасно хорошие стихи!
Вот идет са наьна йиша.
Уходи!..
Нам нельзя цхьана б1аргадайта.
Встретимся кхоана."
1969 шу.
* Хаьшк - головешка
Наьсар
- Наьсар,
хьадолле,
сога маьре доаг1ий хьо?
- Хьога маьре мишта доаг1а со,
ва поэт,
маьре хилча?
- Хьанга?
- Шолжага.
- Ай, Шолж миссел веций со!
Аз дика лелоргда хьо ч1оаг1а,
нанас бер мо,
марх1ара 1о ца дуллаш,
сай иллешта юкъе а делла.
- Хьайх наха
фу дувцаргда хой хьона т1аккха?
- Фу дувцаргда?
- "Хьанаьхка
наьха нускал дигад..."
Наьха нускал дигар-м
1оажала кулг лацар мо
х1ама ма дий
г1алг1ашта юкъе...
Наьсаре мел дола адам
хьона т1ехьа дергда-кха!
- Ловча,
со согата-м вац,
деррига дуне духьала даьлча а,
хьо сайца хилча.
- Шийла хургья хьона соца.
- Хургьяц.
Са безам тоъаргба
хьа дег1а дотув лоаладе.
1а хулий ховргдац хьона.
- Мишта дугаргда 1а со т1аккха?
- Иштта... додадаь!
Эзар шера декаргда
наьсархой лергашка
са дын баргий тата...
- Сел майра ва хьо?
- Ва.
- Д1алаца х1аьта
са кулг,
хьабаккха
лийта чура ког.
1967 шу.
* ды - конь
* барг - 1. копыто, 2. кирка односторонняя с обухом
* лийта - стремя
Шолж
Хала да сона се го -
к1езигденнад со.
(Нах, ахалаш са гечув*, -
бай д1абелаш.)
Хала да сона се го -
з1амигденнад со.
(Нах, ахкалаш са бердаш, -
хьу д1айог1алаш.)
Хала да сона се го -
лакъаш латт со.
(Нах, 1и делаш сона т1а,
сийна г1аьний 1и,
сиглен кизгаь чу
хьежаргдолаш со -
хала да сона се го -
ч1оаг1а хала!)
1968 шу
* гечу/гечув - брод, приток
Мих
- Мих,
х1аний хьо
сел лакха?
- Сигле
сай нана
йоландаь.
- Хоза йий хьо х1аьта?
- Я,
нагахь сигле хоза яле-м.
- Мих,
х1аний хьо сел маьлхара?
- Малхага
кхача се
г1ертандаь.
- Дика йий хьо х1аьта?
- Я,
нагахь малх
дика бале-м.
- Мих,
т1аккха "мих"
х1ана оал хьох наха?
- Михага
маьре со
йоландаь.
- Х1аний хьо х1аьта?*
- Хьа я.
1967 шу.
* Миха - тополь
* Укхаза со дика кхетаца ма1анах. Сона хетаргахьа, "Х1аний я хьо х1аьта?" ("Так чья же ты?") аьнна хила мега из.
Села1ад
Бай...
(Баьццара хиннай Шамала байракх.
Фу ала г1ийртав-теш из
цунца?)
Хий...
(Сийна дар. 1амаш санна,
соахка сона йийзача йи1ий
б1аргаш.)
Сигле...
(Ц1ацкъамаш в1ашкаайттад са,
сов дукха
Даьлага ураг1а хьийжа.)
Хьоаса*...
(Зизай к1орап* мо хиннаб, йоах,
са корта,
з1амига волча хана.)
Дошув...
(Наха ца вовзаш лергва со.
Езац сона
сий дехка ийца сийле.)
Ц1ий...
(Нах, ма 1етта
са дега чу шалташ!
Дезац сона ц1ий а!)
Шаькъа...
(Шаькъа деза.
Иллеш яздаь
ваьннавац со х1анз а.)
1969 шу.
* хьоаса - 1. узор серебряных или золотых ниток (на платье, башлыке); 2. волокно, кукурузные рыльца
* к1орап - венок
Ворх1гоара* седкъа
I
Г1алг1а ва-кха
из д1а ваг1ар...
Тамаш я, вале.
Цо маькхаца ц1енду
бордаши т1елгаши*
гой хьона?
Г1алг1ачо дергдац из.
Цу т1а, цхьаь а ваг1а из.
Г1алг1а ц1аккха а ховргвац
ше цхьаь шун т1а,
кхы 1оха саг воацаш ца хой.
Из, -
моллаг1а вале а, -
лай ва.
II
- Ж1але лар йий ер?
- Яц. Берза лар я.
- Ж1алечоа тара-м я.
- Яц. Гой, укхо
ког мишта лийзаб,
мукъа, атта...
Ж1але ц1аккха а хургьяц
укх тейпара,
теха т1аьск* мо йиткъа,
яйга лар...
Борз мукъа аькха да.
Х1аьта мукъачун лар
къоасталуш хул
лоалла латтачун ларах.
III
Фуд-теш г1анахьа
багара царгаш 1олегар?
Сомаг1а
хьа гаргала нах кхелхар*
Фуд-теш г1анахьа
тхов т1ара тунгилг* чуяхар?
Сомаг1а хьа тхов-к1ийле йохар.
Фуд-теш г1анахьа
дег1ах унзара лихь* хьарчар?
Сомаг1а
хьо хье вийхка хилар...
Кхы дий хьа хатта?
Дац. Хургдар
сайна хов сона дика.
IV
- Ираз, мичад хьо?
- Хьа ага т1а.
- Сабар делахь,
когашваха,
со хьалг1атталца.
- Ираз, мичад хьо?
- Ворх1 лоам т1ехьашка.
- Сабар делахь,
араваьнна,
аз нувр тиллалца.
- Ираз, мичад хьо?
Вешта, х1анза-м
хьай безам болчча
хила мукъа да хьо.
Корта к1айбеннаб са.
V
К1ийле... Сабар!
Т1ехьа да х1анз...
Топаш яьлар.
Даьла дикаг1а,
кхетанзар цхьаккха.
Бакъда,
со кхера-м велар.
Кхеравеннавацар -
се валар кхераш.
Кхеравеннавар -
оаш, кхоана,
се вийннав, аьнна,
сай наьна коа
б1ил* дахьар кхераш.
VI
Са нах,
таьзет ма делаш
со велча,
ловзар делаш...
Са моастаг1аша
х1аьта а дергда из.
VII
Лар ютаргья аз-м.
Малх хьажача -
гургья шоана, из.
1966 шу.
* Ворх1гоара - сона корадинзар укх деший ма1ан
* Т1елгаши - ер дош сона довзац. Г1алат хила мега ("п1елгаш"?)
* Т1аьск - стрела
* Кхелха - умереть
* Тунгилг - дымовая труда
* Лихь - угорь
* Б1ил - весть о военной помощи, о несчастье