Хьунаг1а ваха к1аьнк (са дувцар ) Тамбиев Мага

[Магомед Тамбиев]

Йоазанхо : Тамбинаькъан Мусай вol Мохьмад

1

Сийна сигале яр, морхаш йоацаш. Хьалбоалаш латтача малха зlанараш кора гlолла дане кlаьнка вижа уллача шамаз чу хьежар. Цунна юхьмараш хьесташ . "Хьасома вала, хьажал ма хоза ди да доагlаш" - яхаш санна. Бlаргаш хьа дийлар кlаьнко, кlеззига илла а илла ший дуккха хана денза кхееш хинна уйла кхоачаш е лаьрхlар цо тахан. Дlай-хьа а хьaжа, саг сома вий,шорттига гlар-тат ца деш хlамаш тlа а йийха, цlагlар ара ваьлар кlаьнк. Цlагlар бараш бийша бадаш бар кхы а. Баьца тlара йист дlаянна яцар,ший когаш тlоада бергбоацаш иккаш тlа а ийха, беш гlолла волавелар кlаьнк. Наг-нагахьа дlай-хьа хьожаш шийна саг тlехьа воагlе. Тlаккха карта тlехьа а ваьнна босе lочувахар из, аьли долча. Цига ший дlадилла , бахтараш доахка гали хьаэца. Цу чу белабар цо шийна новкъа баа кхача а, вешта шийна эшаргъйола хlамаш а. Цу чу доалар, кlаьнка дас лийха хинна урс а, даь-сесаго докъа далийта хьала элла хинна дулх а(даь -сесаго-м шой лоалахой цишкашта сардамаш кlеззига даханзар. Дулх лорадаьдац аьнна йийта-м кlаьнка а йийтар). Боккхийча наьха дувцараш хоза хеташ вар кlаьнк, лерг дилле царга ладувхаш вагlаш хулар из.Царгара хазадар цунна дуккха накъа даргдолаш хlамаш. Уж къона болача хана цар чарахьал мишта леладаьд , цар хьунагla яха хинна бийсаш, цига цара даар -малар мишта лийхад, шоашца дlадехьа хиннадола хlамаш кхоача делач. Гали-м хьалдиза дар, амма далацар цу чу эггара эшарг дар мара. Доккха са а даьккха, ший гали ги а делла , тlехьара ший цlен бlарг а теха, хьу йолча оагlорахь волавелар кlаьнк...
Малх хьалбоалаш латташ бар, ди доахьлуш доагlар декаш олхазараш дар,амма хьун юкъе кхы а тlаьда яр. Тоталга улле хьалаволаверар Ахьмад, иштта яр кlанка цlи, кхойтта шу кхоачаш вар из укх бетт,хlанза ахкан хьалхара бутт бар , аьттинга бутт, дешале кхы аха везаш вацар, цу хlамо чlоагlа са мукъа доахар цунна.Кхаь бетта шийна хьехархой бlаргагургбоацаш. Хlара шера дешален ха дlайолаелач, хьехархоша дешархошка оалар уйлаяздар язде аьле. Ахьмада ший уйлаяздарах дош хеташ хилацар, фу яздергдар цо, дийнахь сарралца кхы lа ях де хlама хилацар ер вахача юрта. Цул тlехьагlа волавелар из уйлаш е, ший ахканга кхаьчача мала фу дергдар, дешале цуна уйлаяздар эггара дикагlа хургйолаши кхы а шийна из хlама вlала дицлург доцаши.
Боккхийча нахага ладувхаш, китабаш дешаш хьун юкъе мала даар хул, мала оакхарий, царех малагlдараш дохьаш доахкаш да е кхераме дараш малагlаш да.
Хlанза-м кийча вар Ахьмад хьунагlа ваха, хьона хьашт дале цигача ваха а.

Хьуна юкъе хьахозаш дагараца бола херх бар, деташ дигарч, lолегаш гаьнаш. Аз-м цаl ма леладой , акхар фу леладу хьогl яхаш уйла еш водаше, цига баьхка наха тlа кхаьчар ер. “Аьъ, Ахьмад, lа фу леладу укхаз?” - хаьттар цхьано.Цхьан юртар нах бар уж. “Са да ва хьало лакхахь сарпалаши гlайбаши доахаш воала, из волча водаш ва со , цунна хlамаш ийца” - оапаш бийцар кlаьнко. Дlаваха ховргдий хьона, дlавохлургвий хьо из мел дола гали ги а дела? Ер-м атта дар , дlавохлургва со аьнна, царга lадика а йийца кlаьнк дlахо дlавахар. Тайп-тайпара оалхазарий оазаш яр хозаш,гаьна ткъовронаш тlа гlолла дlай-хьа удаш бlарашдуарг яр,кхыдола оакхарий гуш дацар.
Баьца комараш ер гуш. Уж яхар цо, тоатолгач цlена а я ший виззалца йиар, тахан хlама даанза вар из. Тоатолг лаьгlлуш доагlар ер гаьна мел воала, из кхоачадалехь ший шуш хица хьалйизар Ахьмадо. Кхы а цхьа шин сахьта гарга никъ баьчула тlехьагlа шера бай байра укхан хьун юкъе боалаш. Цигач салаlа лаьрхlар Ахьмадo. Ший гали lодила бай тlа гlолла волавер из.Зизаех хьалбиза бар бай,зизашта гонахьа гlетташ лелаш нокхар мозий дар, шоашта модз даккха. Цу юкъе доахкаш кlалхьашта бlарг тlа эттар укхан,шийна уж даьха а даьха гали долча юхавера Ахьмад, тlаккха цу чура тух ара даьккха цу чу отташ диар,маькх еларе-м дика хургдар уйла йора кlаьнко, амма иштта а дац ераш во.
Набаро увзаве волавелар из.Ший ши ког ,ший дlаваха везача оагlорахь хьалберзабаь,тувлалургвоа� �аш, гали тlа корт а била,кlеззига наб е лаьрхlар .

шамаз (да)- комната
уйлаяздар (да) - сочинение
аьттинг - июнь
бlaрашдуарг (я) - белка
чарахьал - охота
тоатолг (да) - ручеёк
кlалхьа - сурепка

[Магомед Тамбиев]

2.

Ахьмада бата тlа гlолла lи тlехьа даьлар, бlаргаш дlакъайла уллаш волча кlаьнка цхьа боадо гора юхе хьа тlа ухаш юха дlа ухаш. Укхо бlаргаш хьа ма дийлингаьхь цогал дар юхе , укхох хьажа йоахаш доалаш, хьа тlа ухаш юха дlагаьна доалаш. Кхера венна ураийкхар klаьнк. Дедда дlадахар цогал. Иштта со улле-м оакхарий дlаваа гаьна вац аьнна хийтар цунна. Ловже ха чаккха йоалаш латтар. Хlанз уйла е езаш вар ер,дlахо дlавахач дикагlа да е шийна lовижа моттиг лехач. Цlи ювза лаьрхlар кlанко, цу гlулакха шийца хьаийца ши зlамига кхера бар укханг. Цlи лоттае моттиг лехар укхо, гаьнаштlара юхера дlа а ваьнна, хlана аьлча цу йийзача цlера ала цу гаьнаш тlа а баьнна хьу лоттае тара лу. Цудухьа цхьа боккха боацаш кlоагилг а баьккха , цу чу йокъаенна ткъовроналгаш чу а ехка ,ши кхера вlашка хьекха волавелар Ахьмад, итт минот гарга ха йоайира цо, амма гlулакх хиланзар. Тlаккха цхьа гlадж хьа йийца вокха дахчах хьекха волавелар.Анега ялар ха, хlаьта ц|и-м саганза яр. Таханар бийса из йоацаш яккха езарг я, цlи йоацаш лаьтта вижа алар кхераме да.Хьунагlа шортта оакхарий ма дий, царех дулх дуараш а да. Шийна тlа вала гаьна лаха волавелар из. Юкъе lочухалал ткъовронаш дlайхьа ягlаш гаьна корайир цуна, цу тlа хьал тlа а ваьнна гонахь муш дlабийхкар Ахьмадо, ший юкъе lочухайча дехь-сехь оагlорахь lовужаргвоацаш. Тlаккха гали чура шийна даа дулх хьала а даьккха ши шуш хьа а йийца , гали гаьна тlа дита lокlалаваьлар из. Хlанза а кхы баьдъенна яцар. Кlеззиг баьдъеллалца гонахь бlарг а теха , юха ший гаьна тlа хьа тlа а ваьнна ший кийчъя моттиге lохайра Ахьмад. Гали чура цхарал ара а баьккха шийна лаккхе lотlакхесар цо, чlиркхаш вуаргвоацаш.
Тlаккха уйла ессар укхан, фу деш хургба хьогl са цlагlарбараш аьнна.

lуйрана даа хlама кийчдаь, цlен даьга хlама а даийта, кlаьнка шамаз чу яхар lашат из сома ваккха, амма цу чу из кораванзар цунна, ер фуд теш , са хилалехь мича вахар ер, уйла ессар цунна, тlаккха хийтар , ший гlулакха араваха хургвакх из.
Цхьа ха ялар, амма Ахьмад воацаш вар, ший цlен даьга хаьттар цо, хьона вай кlаьнка бlаргавайнавий ? Сона-м вайнавац из. Коа гlола хьажал.
Даа хlама-м шоладеннад.
Вlалла хlама дергдац,ший ханахь хьавена валаре дlайха долаш дуаргдар.
lайшат коа ара ялар, Ахьмад аьнна кхайкача , саго жоп даланзар, нишк йолча, беша оагlорахь хьалайолаелар из, lочувежавий теш. Хьагуш е хьахозаш вацар. Сихъенна чуехар кхалсаг, даь вай кlаьнк гуш-м вац, цхьа хlама хиннадий хьогl цунна? Хlанзолца цу тайпара хlама леладаьдацар цо.
Да-м кхы lа яха согат волаш вацар. Кlий тlа lо а хайна суртагойтаргача хоамашка хьежаш вагlар. Къавеннар, хьо-м кхы согата волаш мича хета сона.
Ай, ванагl ва воl воацаш ва!
Фу де яха lа сога ва кхалсаг ? Дешара чу хийца ма вий, мукъа ма вий , муш хаьда вир санна, цхьанахь дlа ара ваьнна хургва, ший новкъостий болча е кхыча метте. Чу воагlаргва хьона, хlанз сона новкъало ца еш хьай гlулакхаш де гlол.
Ца хоатташ е? Хlаа. аьнна кулг лостадир lийсаз.
Кхалсаг lотlаlийнзар. Гlала чухь санна тоха зlылерг яцар, из дар во.
Шорттига ший барзкъаш тlа а дийха увраме новкъа ялар из, лоалахошка гlолдани го баккха, царга хатта.
Еррига юрта ер чаккха яккха ялача ха мартега кхаьчаяр. Цхьанахь вацар . Со укхаз лелача юкъах чувена хургвий хьогl ер аьнна чуехар кхалсаг, амма Ахьмад воацаш вар.
Цlен да тар кхийта улаш вар. Из хьасома а ваьккха , дlадийцар цо из цхьанена бlаргвайнавоацалг. Дехьа юрта хиннайий хьо? Хинна яц, гlамал ухаш я мотт хьона со?
Пена тlа гlола лелаш а ма вацар из бус юкъе араваьнна дlаваха, аьлар дас.
Воле хьакечле, дехь юрта долха вай. Са даьсар гlоргвац со-м, цкъа аз хlама даалца. Даьса гали уралатташ дайнадий хьона? Жоп эшаш хаттар дацар цо деннар.
Йолел пlури кечбел цигач. Хьона даа хlама мара кхы хlама эшаш дац.
Йоле йоле, хабар кlеззигах деш. Тlаккха гlоргда вай хьа воl лаха.
Ераш бовлалехь, ераш аьлача а, цlенда, ди сайренгахь лестар.Дешале дехь юрта йоалар,тlаккха цигач ший новкъостий болча ваха хила тарлора из,хlаьта хlанзолца цу тайпара хlама леладаьдар цо. Цигач а воацаш вар.Мича ва хьогl е пlажи вигарг?
Ераш шоай юрта кхаьчача, акхар юртахой бар хьунагlар чубоагlаш латташ.
Фуд, малад хаьттачул тlехьагlа.Кlаьнка бlарга вайнавий шоана долхач доагlач гlолла хаьттар lийсаз. Тахан lуйран хьунагlа хьо волча водаш ва яхаш вар из, цул тlехьагlа тхона кхы ганзар из. Хьакхачанзарий из хьо волча? Со волча? Хьунагlа? - цецваьлар lийса.Со-м хиннавац тахан хьунагlа.Хайна далар тхона из тахан lуйрана дlа вахийта хургмичавар. Хlаьта хьанен дар из даг. “Хlанз-м хургдар хинна даьннадар”- аьлар дас,”йоле кхалсаг хьо чу гlо, со юха ваха lаьдал болхлошка оарц даьккха хьавоагlа .”
Тхо а доагlа хьоца аьлар юртахоша.А, шо дахка эшац, тахан денна болха баь кlаьдденна хургда шо.
Ай из-м хlама дацар, цу тайпара гlулакх хилча, хlаьта салоlалургдац тхона.
Аз шоага яхар де, цигач нах шортта хургба. Вешта со юхавеча аз хойтаргда шуга. Уж дlайхакъаьстар. Юха а вийрза волавенна дехь юрта юхавахар ер.
Цигач дlакхаьчача, цхьа хаьхои кхы а ши болхлои мара саг вацар. Кулгалхо чувахав аьлар, хьайга дар тхога хьадувца. Цо дlадийцачул тlехьагlа ла а дийха, хаьхочо аьлар каьхата тlа из лоаца lо а яздай сога хьада, аз кхоана хьаким хьавеча цунга дlалургда.
Хlаьта вайна саг лаха шовзткъеи бархl сахьат даьнначул тlехьагlа мара доладал бокъо яц тха.
Фу даьд фу даьд??! Ай цу шин дийнахь-м ший хур хургмадий цуна.
Сиха зlылерг дlа а теха цхьа хьовзагlеттарг ейта йиш яц? Мала хьовзагlеттарг? Фу дувца lа ва маlсаг? Укхаз тlем тlа яхийта а мичай из. lа-м кхойтта шу даьна кlаьнк ма яхий. Шоашта из мо дар тlакхаьча даларе, хьожаргвар со оаш мала тайпара къамаьла дувцаргдар аьнна , чу волавелар lийса.
Чукхаьчача шоай лоалахочарцига дlа а ваха царца барт бира цо топаши леторгаши ийца хьуна юхе гlолла бlаргтоха. Мича хой кхы гаьнна ца ваьна хила мег из. lашати а я безам хилар, амма кхалнаха цlагlа багlа беза аьлар. Тхо юхадоагlаргда.

Ахьмада кlеззига мара вижа ала маганзар. Ер цlагlа кlаьдача маьнге тlа вижа уллаш санна дацар. Шин кога юкъе лазаяккхаяр цу гаьно. Амма кхы да хlама дацар, гонахь баьде яр кхераме а. Хозаш бов а яр, гаьна доацаш цхьан хlамо кхерая хьала гlета лелаш жут яр. Вешта кхы хозаш хlама дацар. Кхоана-м ювзаргъя хьона аз из цlи, дийнахь-сарралца са вала везе а.Иштта уж уйлаш еш юха дlатхьайсар.

lийсаи цунцар новкъостеи кхы гlулакх ца хулаш чу баьхкар. Дийнахьа хьожаргда вай, хlанз токхора юкъера маха лехаш санна да вай леладер. Шоана Даьл раьза хилва, къинтlера довлаш шо хьувздарах. Вlалла хlама дац. Хьа цхьани бал бац ер, вай массари ба. Из аьнна уж дlайха къаьстар.lайшат lойижаяцар, мар чуварга хьежаш.
Са тувсаш яр из, цуна Ахьмад корвар.
ловже -время после обеда ,до захода солнца
ане - время когда солнце на горизонте
нишк(я) - туалет
кlий (да) - кресло
суртгойтарг (я) - телевизор
уврам - улица
тар - дремота
хьаьхо - сторож
зlылерг - телефон
хьовзагlеттарг (я) - вертолёт
леторг (я) - телефон
Чlиркх - комар

[Магомед Тамбиев]

3.

Оалхазарашца сомаваьлар Ахьмад уж lехьаш цара наб кхы хьацаейташ.
Дуккха ха яккхар дегl лазаш меттах ца воалалуш. Тlаккха ший гале лаьтта lокlалакхесар цо,гонахь бийхка хинна муш хьа а баьста из а lокхесар. Цул тlехьагlа гаьна хорхе йолча моттиге хьа тlа а ваьнна дlайхьа хьежар из, ший ваха воалача оагlарахь фуд хьажа. Цигач гуш хьу мара яцар. Хlаьта из ма дарий укхан дийзар, хьунагlа ваха аьнна дега уйла йолаш ара ма ваьннаварий ер-м. Сиха lокlала а ийкха, баьца тlара йисаца юхьмараш йилар, вож шушача дола хий доаде йиш йолаш дацар. Иштта а кlеззига дар из. Мича хой наькъа водаш кхы хий ца кхетий а. Ший гали чу дола докъадаь дулх ара а даьккха из даа волавелар из. Дира-м дар из, хий мала дога оттар дира хlама йиача хана, амма цхьа кlеззиг са техачул тlехьагlа дlадоалар из. Нагахь санна хий моле, кхы а дукхагlа мала дога оттар. Дир хилар мара цунах во хlама далацар, вешта-м вуза дика вора цо.
Тlаккха ший поартол хьагулъя дlахо никъ хьо лаьрхlар укхо. Мича хой, сона тlехь боагlаш бий а. Хlанза а укхаз мара кхаьча вац со. Амма бакъда нийса ший мичахь кхаьчав ховш-м вацар из. Кхы а гаьнагlа дlаваха безам бар цуна, хlана аьлча укхаз ер юхаверзе, дешале араваьлча дувца хlама хургдац укхан цкъа дале, шоззлагlа дале ший дlадоладаь хlама саго чаккхадаккха деза.
Заьлгlа яцар укханг шийца, амма гlинбухе lов боалача оагlорахь йоалалга ховра Ахьмада. Хlаьта хlанзехь кхы гучабаьннабацар укхан lов.
Тайп -тайпара жlаленускалаш дар гуш. Иштта царех цlи хlана йоаккха альча , дувцаш хезадар укхан, жlалеш шоай гlулакх даьча моттиге уж хьа тlа доландаь, из-м шийна а дайнадар укхан. Амма хьунагlа юкъе фу жlалеш лела, бакъдоацачох тара да-кх боккхахчара дийца хlама. Иштта уйлаш еш водашехь ког колдал чу лайзар.Юха сецар Ахьмад ког хьала баккха ер велач икк колдал чу а юссаш ког ара баьлар, юха ший икк хьа ара яккха вена ког цу колдал чу lеттар ший пазата бlехьа еш. Из тlера lояккха езаш хилар. Кулгашца хала икк хьала а озая юха lотlайийхар кlаьнко. Из яр ушал дlайолало моттиг. Хlанз фу де деза хьогl аьнна хаьттар ше шийга Ахьмадо, го баьккха гlоргма варий укх ушалий доазонаш довзарий, амма юкъ юкъе гlолла дlаваха кхераме дар, цо lочаувзавой кхы ара вала вlаштаь даргдоацалга ховра цунна. Цу тайпара уйлаш еш ха йоацае лаьрхlар укхо. Шийна юха а ваха цхьа сома гlадж а яккха, юкъе гlолла хьалволавелар ер. Дlахьежача гуш зlамига гlайренаш яр, шойла юкъе гаьнна моттиг а йоацаш. Халла, лоралуш , ший ког баккхалехь,гlадж хьалха lочуотташ хьалхара гlайре тlа кхаьчар ер. Ушал кlоарга яр. Гечув дале а голингашта кхаччалца lочувахар шийна тlа ювха хlамаш бехь а еш, цогl-м согат вацар из, сел гlадваха шийна тlехьа вала мегаь.
Гlадвахар хьалха дар укхан,лаьтта долча кхача кхы а гаьнна ваха везар. Хьалхар чох чаккхаваьнаволаш, вокхахь-м кlезиг- дуккха аттагl хургдар сона , шийца къамаьл дувцаш водар кlаьнк.
Тата а хеза ер дlахьежача чкъаьрийдуарг йоалар эрзашта юкъе пхьид а лаьца. Цу тайпара сурт хьалхар гуш дар укхан. Ер-м чкъаьрийдуарг йоацаш , кхы а пхьидаш юарга я мотт сона - аьнна велакъежар кlаьнк. Тlаккха гlайре тlара кхы цхьаькха гlадж а яккха , шийна аттагlа хургдолаш, дlахо волавелар Ахьмад. Ушал чу хозаш пхьидарчи ункхарши яр, лаккхе гlолла гlетташ лелаш жут яр, бе безаш никъ а бар. Ушал дlакъайла йоаккхаш уллаш lов бар, Ахьмад-м цунца бал болаш вацар хlанз.lочуветталуш , юхаурагlотташ, иккаш lойоалаш юха халабаланза хьатlаювхаш.Из бала а lайжа араваьлар из цу юкъера. Тlаьда амма раьза волаш.Хlамаш тlаккха йокъаергъя аз, шоай йокъаела а тарлу ераш. Кхы дуккха ца хьежий а, гаьни ткъовронашта юкъе гlолла малха зlанараш чаккхаювлар. Укхан хьалашкахьа го боалар цунах ураволаверар Ахьмад, ер юкъе кхаьчача хозаш хий дар. Сихах волавелар кlаьнк, ер лаккхе хьатlаваьлча шин гона юкъе хьаст боалар. Сиха ший гир гали lодаьккха хий долча вахар из. ший дог lаббалца хий менна, ший шуш хьалайизар цо. Гаьна доацаш ецхам яр йоалаш. Ахьмада уж яа безам эттар. Е мерза а яцар уж е кlома а яцар. Кlеззиг мара яанзар цо.
Дехь гув тlа ваьлча ведолг яр. Укхаз салоlаргда аз аьлар кlаьнко. Шийна тlера хlамаш lоаяха юха хий долча lокlалаваьлар из, уж йитта аьнна. Малх хьежаш йlайха яр арахь, хlаьта уж сиха йокъалургъяр. Ший хlамаш бай тlа lоехкар.

Ахьмад кlаьдвеннавар, амма селхан санна дlа а вижа ха йоае йиш яцар, цlи ювза езаш вар ер. Дlа-дехь хьа-дехь а ваьнна жlолам лехар Ахьмадо.
Сарралца ваьлар, амма цlи хьалъйийзар.
Тахан-м йlайхача йоаккхаргъя хьона аз хьо бийса - яхаш велаш вагlар ер.
Колумбо яхачо lамрик хьайийлача хана хинна хургдацар , цlи сегача Ахьмадага хина хьал.

Амма из-м сиха дlадаьлар цуна. Тlайоагlаш латташ lаьржа морхаш бlаргаяйча.



Бус-са хиллалца lоцаюжаш ягlаяр lашат. lийсас цхьа шин сахьта наб йира.
lуйрана лоалахой наlарга баьхкар. Хьарчо шоашкара новкъстал долаш да хьона йоахар.Галеш, кхача хlама герз а леторгаш. Масса хул хьунагlа бийса яккха езаш аьнна.
lашат тlехьара яланзар ше дlайигалца. lашат а йолаш бархl саг вар ераш .
Цхьан сахьата гарга никъ бир акхар цхьана. Тlаккха, са а лаьlа. Барт бира акхар тоабаш е, шиш сагах. lийсаи lашати шоаш цхьан цlагlара хиларах цхьана баха лаьрхlар. Барт бира акхарех сага кlаьнк коравоагlе топп урагlа тоха,ховргдолаш. Из барт а баь дlай хьа къаьстар ераш.

Сарралца лийначул тlехьагlа коравинзар Ахьмад. Кlаьдъеннай со аьлар lашато.
Даь хlамам хургдацар, хьо хьай цlоган тlехка тlа ягlа ялари. Фу кхоачашди еннай хьо?
Хlанз хьо лелаергья аз е се лелавергва е кlаьнк лохаргва? Хьа алал.
Ай, цlагlа са хьувзаргдар са. Хьо мичав ца ховш кхы а кlаьнк дагавоалаш.
Йиш ерий са шаккхе а доацаш lе?

Морхаш кхоалаш латт сигале. lаьржа морхаш.Догl доагlаргда вайна. Цlи ювза эшаш яц, хlаьта а догlо дlайоаергъя из. Йоле цхьан гаьна кlала моттиг йо вай воашта.

Хьалхара тlадамаш lотlадоладелар. Ахьмад а ший поартол йица сомагlа йола гаьнаш тlа кlала ваьлар, гаьна тlоа бар сегаш, хозаш дlи дар. Догlо , укхан иштта а йоккха йоаца цlи дlайоайира. Тахан а шийлача бийса яккха езар укхан. Шийла мара ецаре-м хlама дацар цу ден тlа тlаьда а. Иштта-м цамагар лаца а гаьна дацар. Хобвенна ший гали марха а дела lовижар Ахьмад.


хорхе (я) - раскинутое место на верхушке дерева
дешале (я) - школа
заьлгlа (я) - компас
жlаленускал (да) - гриб
ушал (я) - болото
гlайре (я) - остров
чкъаьрийдуарг (я) - цапля
эрз (ба) - камыш
жут - стая птиц
ецхам - брусника
ведолг (я) -поляна
жlолам - хворост
дlи -гром
гечув (да) -брод
ункх(я) - жаба

[Магомед Тамбиев]

4.

Ведара чура санна доагlар догlа. lаьржача морхаш сигале кхаларца гонахь мелдола дахар баьддаьдар. Ший гали юхех хьатlатоlадаь цхьан йоккхача нажа кlала lохайра Ахьмад. Шийна гаьна доацаш цхьа хlама тlехьа яннача санна хийтар укхан, амма гуш хlама дацар. Сегача тlоас сийрда йоахар буне. Техача тlоас ведолга юкъе лаьтта хинна гаьнна вlашах яккхар. Хlана дар из иштта хацар укхан , амма цхаь латтача гаьна каст-каста детталора из. Ший дас дувцаш хезадар укхан. Ший керда доаладаь нускалаца ваха хиннав мара доахана тlехьа, цигач догlа доладеннад, дlи детташ, ший нускал гаьна кlала а дита ер доахан долча дlавахав. Техача тlоас нускал доацаш витар из.
Из бахьан долаш цхаь латтача гаьна кlала ца lе хьожар Ахьмад.
Тlарш мо тlоадаваьвар из. Хlанз-м кхы лечкъа везаш вац со-м. Ший хургдар хиннад.
Со-м дlахо дlагlоргвар. Баьди я-кх, мичахь вухьаргва со гlо бакх а.
Хьалха-м, дага доагlа сона ,сои новкъости тхойла къамаьл дувцаш. Юртара маlсаго ший маьшен хьуна юкъе, кашмаш долча lооттайича,тlаккха дlа а ваха из хьаийцачана аз дlалургъя шоана оаларе, сои сои кхера ца луш гlоргвар дувцар акхар шойла.
Хlанз-м ховра укхан ший из мо дола хlама де мегаьхургдоацалга, вешта ер маьшен хахка ховш хиннаваларе а. Акхар гlиш дар уж.

lийсаи lашати а тlоадабаьбар. Амма ераш-м lаьмабар, цу тайпа халонах хало хеташ а бацар.Ший хана тур текхадаь нах бар.Тахан хlаьта цхьанахь дохалургдац вай. Укхаз бийса йоаккхаргъя вай аьлар lийсас.lийсайна ховра дуккха ягlача гаьнаш тlа тlоа ца кхеталга, цуна кхы а ховра гаьна лаккха хила йиш йоацалга, гаьна лакхалга хьежжа хила езар гаьнашта юкъе йола моттиг.Кхоана малхахьажар сатувса аз. Йокъ-м лургъяц хьунагlа иштта сиха, хlаьта а догlа ца доагlача хана аттах хургда вайна.
Фу де вахав хьогl из? Фу даьдар вай цуна? халхийтадар цуна цхьа хlама - яхаш ше шийга хаттараш телаш ягlар lашат.
Кlаяннар, фу дувцаш ягlа хьо цигач? Сона коравайта lа из , халахетар-м аз дергда хьона цуна. Цун дегlа тlаоттаргдола таlазар яхий lа. Ца хайча дикагlа да хьона. Хlанза тховса хьажа веза.

Цу бийсана цхьаккха царех тхьовсаваланзар.

Юртахой шоай барта баьча беса,баьдйийрзача чубахар. Догlа кlала-м хlаьта а бахар уж.
Кхоана юха гlоргда вай аьлар цар, догl соций наггахьсена. Вешта-м цигач лаца хlама яц.
Оакхараш дlа ца вуий, моцало вургва из цигач. Хьунагl-м со мо кхы вац яхача маlсага а хала хул.


Акхарна моттар дацар, Ахьмад-м зlамига вале а хlамаех кхеташ, кlала вусаргвоацаш кlаьнк вар. Са хиллалца иштта хобвенна ваьгlар Ахьмад. Догl сацадар, морхаш михо дlаяхьаяр. Гучабаьннача малхо буне сомаяккхар. Селхана кагъяча гаьнага хьажа вахар ер, из йоалар ведолга нийса юкъе.Ер водаш латташ хьалашка гlолла пхьагал едар укхан когах хьокхалуш, ер цецваьнна цуна тlехь хожашехь кхы цхьаькха хlама тlехьаялар. Из дар цхьогал цунна тlехьадедда додаш. Хьун юкъе дlакъайладаьлар уж. Ший сенга хьажа вахав а вицвенавар Ахьмад.Тlаккха дагадеха, ший гаьнага хьежа,дlаховолавер из.
Тlаювха хlамаш тlаьда яр, хlанз уж lояха лела ха яц сога. дlахо ваха веза.
Корт бар лазаш, йоагlаш наб яр.lокlала ваьнна ший юхьмараш йилар цо. Цу чура хий а менна, галий чу шийна корадаь хlама диа, новкъаваьлар. Даа хlама кlеззига луш латтар, хlаьта кхы мел дуккха lе лаьрхlа ва ер цу хьунагl хацар укхан.Хlанза а кхы хlама мича хиннад укхаз са го безам болачарех, е сакъердаме новкъосташка дувца мегаргдолаш.
Ший ушал чуваха хиналг таацар укхан,кlеззига хетар.
Уйла еш вар Ахьмад шийна селхан бийсан бlаргадайнача хlамаех, сел кхеравенна шийна из хийтар е бокъонца цхьа оакхар дар цигач.
Гаьнашта юкъе къайлаваьлар ер. Кхы а кlоаргагlа ер хьунагlа ваьлача хьона кхорий гаьна кlала бора ча йоалар цхьа хlама лехаш. Цо зийра кlаьнк. Хьатlа ера из Ахьмад волча тlехьашкара когашта ураэтта цуна бlарахьежар. Амма Ахьмад меттаваланзар, цуна ховра ер воде из цунна тlехьа йодаргъолалга, кхы а ховра укхан окхарашта бlаргаш чу хьежа йиш йоацалга, хlана аьлач, шоашца латта волаш санна хеталора царна.
Кlеззиг укхан бlарахьежаш а лаьтта дlаяхар ча. Хьайна са дезе гош хьоабе аьнна веддар Ахьмад lоловзача лараш тlа юкъе ши метр хилал моттиг а юташ.
Дага доагlар укхан шоай юртара йоккхача саго дувцаш, шийна хьунагlа ехача хана хиннар. Цунна а тlа кхаьча хиннаяр ча. Амма , Багlез дувцар ший цунга аьлар яхаш “Хьай цlога ма ейа ча, со сай цlагlа я.”
Цхьа бакъда Ахьмада-м ший цlи а йиццъеннаяр.
Наькъа водаш цхьа бекъалг а баьккха , ший даь урсаца из ира бе хайра ер. Мича хой цу тайпара кхы а хlама хуле а. Тахан сиха кlаьдвелар Ахьмад, бийсана наб ца ялга хила дезаш дар из. Цlаьхха корта кхеста lовежар из. Юха бlаргаш хьала дийлача ший цlагlа маьнге тlа уллаш санна хийтар цунна. Юха дlакъовладелар бlаргаш. Меттавера Ахьмад лаьтта уллаш вар ер. Малх хьежаш болаш са лоlаргда аз-м , лаьрхlар цо.
Гаьна кlала дlавижар из. Тlакхоачар тlакхоачаргва-кх, амма аз са цалоlий со дlавохалургвац.


Мича долхаш да вай? нийса мукъа бий вай беш бола никъ? - хаьттар lашато
Мича долхаш да-м ховра сона, ер моттигаш йовзаш я сона. нийса долхе-м хац сона вай. Из-м укх оагlарахь вена вий хац сона. Вена вале нагахь санна хlанз вай тlакхоачаръйола ушал ваха хила тарлу из.
Ма дувцал хьайн из мо дола хабар, иккхар lашатагар, елха яла йоалаш.
Йоле го баьккха гlоргда вай. Ушал чу долхе кхы ара ца довла а тарлу вай.

буне (я) - природа
тlоа -молния
гlиш(да) -мечты

[Магомед Тамбиев]

5.

Ушала го баьккхар lашатои lийсази, кхы зlамига яцар из.Нагахь санна из ушал юкъе гlолла ваха вале фу де дергда вай? - хаьттар lашато.
Вахавале цу оагlарахь хьожаргда вай. Цкъахьалха укх оагlарахь гlоргда вай. Юхадоагlаргда вай. Сел гаьна ваьна хила йиш йолаш вац из. Оакхарий цуна тlакхаьчадале фу дергда цо? - йоахар lашато.
Тlаккха вайна цунна тlехкаш гургъя. Бегаш бу аз бегаш , аьлар lийсах цунна дlа бlара хьежа, хьона месал сай воl ца везаш мичав со. Цхьа бакъ да нихь увза-м дезаргда цуна, цу тайпара хlамаш леладе кхы цунна дагадохаргдоацаш.
Гlадж-м йоагlар цунна, елаелар lашат, хlаьтта а хатта деза цунга , фу бахьан дар цунна цlагlар иштта хlама ца оалаш , е вода со воагlа со доацаш, дlавахар.
Воккхахиналга хьахайташ хургва из. Цигач цхьанахь тувлавенна , велхаш лелаш хургва хьона , воккхахиннар.
Хlанз аьтта оагlарахь долха вай. Цигач гаьнна доацаш хьаст боала, хьогавенав со.Укх моттигашка-м дуккха хиннавар со. Цу юхе цхьа ведолга а йоала , цу тlа са лоlаргда вай.

Хьаста тlа кхаьчар ераш, шоай дог lаббалца хий менна, ведолга тlа баьлар. Юкъе йоала гаьна бlаргъейра акхарна, селхан тlоа кхийта кагъя хинна.
Дlахьажал хьало аьлар lашато лаьттанга пlелг а хьокхаш , тов еций из? Цхьа саг-м хиннав хьона укхаз , вай вар вий хьогl из?
lийса товна тlавахар lогора а хайна пlелгашца ловза йир цо из. Дуккха ха яц ер укхаз йийза хинна. Амма вайчунна-м моргда аьнна хетац сона цу тайпара хlама.

Ахьмад аьнна кхайкар ераш. Жоп луш сага вацар.

Ахьмад цхьа йоарч хиллал никъ баь водаш латташ вар цу хьуна мел йола колдаш иййеш. Шийна ха а ца ховш цхьан къорешке кхаьчар ер. Листа хьу яр из. Халла мара гаьнашта юкъе чаккхвоалалацар. Арахь ди дале а , цу юкъе дола хlама лертlа гуш дацар, малха зlанараш наг-нагахь мара чаккхайоалитацар гаьнаш.
Ахьмад цхьан хlамо соцавергвоацаш санна хеталора. Тlа дувха барзкъа дохадаьдар, амма леладе мегаргдолаш дар. Хозаш оалхазараш мара дацар. Гаьна дlа тlа тайжа lоэттар Ахьмад кхы дlаваха са доацаш.Форта тlа гlолла тlаьда хlама йодаш латтар, кхеравенна ший латтач висар ер. Бlехал ма хилабалар хьо, бlехал ма хила балар хьо!!!
Из-м бар. Укхан бат йолча хьатекха , мотт арабоахаш боалаш бар. Са ца даха хьежар Ахьмад, дlагlоргбацар хьогl иштта со лаьттач, кхы из дlацабодаш тlакхийта форта тlара лаьца лостабаь дlабахийтара цо из, ший цецца воалаш ший даьчох.
Укх юкъера сихах аравала веза аьнна. дlаволавелар Ахьмад. Водаш латташ ког кlоагача ийккха кагбечара ваьлар ер, Дал къахетамца хоада мара бинзар. Цlий lодоладелар. Шийна тlера коч lояккха дlабийхкар цо ког, амма цlий саца лаьрхlа дацар.
Тlаккха юха хьа а яьста чов йолчал лаккахlа дlайийкар. Кlеззиг цlий дlалаьгlдаллалца lохайра из, хьана аьлча метта ер вувле цlий чlоагlах lодара мара кхы пайда хургбацар.
Юха а цхьа хlама юхе гlолла тlехьа йолаш санна хийтар укхан.
Теба дагlаж акхациск дар, укхангахь хьожаш дацар из, е ер зийна вацар цо е укханца бала болаш дацар из. Кlеззиг ер лакхахьа хьежача зlамига лийг доалар даржаш.
Ший дагlачара кхоссаденна форта тlа кхийтар акхациск, лийг меттадала кхоа динзар. Детталора из, амма мукъадалитанзар из. Ший фос йийца къайладаьлар акхациск.
Цецваьнна царна бlарахьежаш вагlар кlаьнк. Тlаккха шуш хьаийца цхьа ши къург бира цо.
Цlий лаьгlденнадар. Никъ дlахо дlахьо аьнна ер хьалгlатта велача юхе гlолла lовдарг текхаш бодаш латташ бар. Ер еррига хьу акхарех йиза я мотт сона. Укхаз-м lовижа а кхераме да. гаьна тlа воале е лаьтта вагlе , бlехалаш, lовдаргаш, акхацискаш. Ваха веза ваха веза. Боарамза хьу,кхоачалуш латта даа хlама.тоъаргда мотташ хиннавар ер, юхе а дацар, цу ден тlа хоадабаь ког, деха барзкъа. Цхьаноагlарахь кхераме дар из, амма вокха оагlарахь хьежача сакъердаме хеталора цунна из.

Къорешке юкъера араваьлар ер. Дlахо аттах дар ваха. Кlаьдвалар децаре.
Когаш ший дий хацар укхан. Ший лаьттач lовежар Ахьмад, юха а хийтар укхан ший маьнге тlа уллаш санна. Валар-кх со укхаз уллаш.
Ер хьакхийтача баьдъеннаяр Дlахо дlавохалургвацар, баьде йолаш, ший гале чура юхе диса хинна даар дlадиар. хий кхоачалуш латтар.
Юха а доладелар догlа. Со дешале вагlача ханахь-м дагlацар ер догl, Хlанз-м чlоагlа доладелар ер, со укх хьунагlа веча.
Гаьна кlала lохайра. Пхи минот яллалехь тхьайса дlавахар.


Юха а догlа доагlа, хlанз баьде я. Са лоlа вай - аьлар lийсас.
Цунца раьза хилар lашат а.Укхаз йисте хургва из, кхоана са хилаллехь арадовргда вай. Хlанза са лаlа. Уж lобийшар.


Юртахой бар lобувшанза. Юхех вахача лоалахочо дlа а ваха кхийча латтача хьайбашта кем билар, хий а оттадир. Мецал лерг ма дий ераш.
Тlаккха юртахоша барт бира, кхоана юха а гlоргда вай lаьдала тlа , хlанз-м даьнна хургда уж шовзткъе бархl сахьта. Цар хlама ца дой вай воаш гlоргда царна тlехьа. Шоай поартол гула а я , пхьер диа lобийшар ераш.


йоарч - расстояние около 5 км
къорешке(я) -дебри
акхациск - рысь
лийг - косуля
фос - добыча
lовдарг - удав

[Магомед Тамбиев]

6.

Юха а бус-са хиллалца догlа денадар. Ер аьтинга бутт - догlан бутт ба мотт сона йоахар цхьан юртахочо.lуйрана ворхl сахьат даьнна ха яр из. Ара баьнна латташ Ахьмадий новкъостий а бар. Царна юкъе, цунна дикагl вола доттагl а. Башира ховра из мича вахав. Мича вахав аьлача а. Из хьуна вахалга, фу бахьан долаш вахав а.
Ваха валар со а цунца. Сай доттагl цхаь ца вуташ, уйланга ваха латтар из. Кхы а дага дехадар цунна боккхагlчарга из дlа ала. Амма из цо дlаоале,укханга хоаттаргдар, хьалха хьа сена аьннадацар lа аьнна. Ер бехке вергвар, цудухьа йист хиланзар из.
Юртахой дехь юрта баьлар lаьдала долча. Хьаким балха вацар. Ийса сахьат даьлач хьакхоачаргва из аьлар болхлоша. Из-м бlарча ши сахьат ма дий. Цуна болх ма тlехьа болалуш ба - раьза бацар нах.
Иштта ба-кх уж хьакимаш - аьлар болхлош.
Хlаьта дика болх-м ба из кхы воккхагlа хьаким воацаш. Мегаьд, сабар дергда оах.
Амма кlаьнк фу де дезаш ва, хьуна юкъе лелаш вола? Цо дергдий сабар? Тамаш хета тхона-м.
Зlылерга тохал цунга. Техар зlылерг, цагlа вац аьлар, балха вода аьнна араваьннав из.
Ийса сахьат даллехь хьакхаьчар Мухарбик, из вар из,хьаким ва яхар.
Салам дена, моаршал хаьтта баьначул тlехьагlа хаьттар Мухарбико, фу бахьан долаш ераш баьхкаб аьнна.
Хlанза а хаций хьона? Ва маlсаг кхо ди даьннад кlаьнк воацаш вола. Нах тlехьа бахийта безар цунна. Хьовзагlеттарг яц ма яхий оаш, жlалеши нахи мукъа бий шоага?
Оаш тхона нах ца лой тхо тхоаш гlоргда-кх цига!
Болаш ба нах, аьлар Мухарбико, болхо чунга дlа а вийрза, волел цигач бола нах хьагулбел, сиха!
Болхло дlавахар, пхи минот янна яцар итт саг шийца воалавеш юхавера ер.
Кхы саг веце цигач - хаьттар Мухарбико. Вац , кхы дукхах вай мичахь хиннад?
Мегаргда хlаьта. Оаш фу де е, укх нахаца дlа гlо, шоашца жlалеш а ийце.
Дий вайга жlалеш?,
Шиъ да, цаl -м царех къаденнад, кхы хlаман пайдан дац.
Из укхаз дита тlаккха. Къонагl дар хьа ийце. Из еррига хьу тахка шоай безам бале. Амма из кlаьнк воацаш юха ма деллаш.
Цигач шуна беттал совгlа ха яккха езарг яле а.
Кхийтарий массаварг?
Кхийтар аьлар цхьан багех лувча санна.
Доле тlаккха сиха, ха ца йоаеш, шоай хlамаш гула а яй.
Укхаз мала хургва тlаккха ? - хаьттар цхьан болхлочо, тхо дерригаш дlадолхе.
Ер болх сога бита оаш, укхаз кхы lа ях хlама хилац. Шоай кlаьнк лаха гlо шо, из ба шуна болх.

Тlаккха юртахойи болхлойи цхьана хьу йолчахь болабелар. Жlале а йийца.
Амма из-м дlатlахьежача кхы пайдан долачох тара дацар. Бакъда кхы де хlама дацар.


Цу хана Ахьмад вар къорешкер ара ваьнна водаш латташ. мец-м веннавар ер, амма гонахь хlама дацар даа мегаргдолаш, цхьа lов беце. Из буаргболаш дlа тlа воалаш латтар Ахьмад.
Цхьа кlеззиг гаьна ваьлача гаьнаш тlа доахкаш кlоажамаш дар, уж дар жlаленускалаш, даа йиш йолаш дар уж, тlехьнахьара тайп-тайпара бос болаш хулар уж,ший доахкача моттигаг хьежжа сийна беса тlара сира беса тlа кхачалца ,къаденнараш сийрда бора хулар амма чухьнахьа пхьагала дулх санна кlай, чам болаш а, цу ден тlа пайдаме a, геттара дика хулар уж цlий кlеззига долаш лазар кхийтача наха, кхы а дуккха пайдаме хlамаш дар царга.Вешта жlаленускалий санна бацар цара чам, Чинкош «му эр» оалар царех из яхалг дар «гаьний лергаш».
Сиха тlаведар ер царна, тlехьнахьара урсаца цlенна а даь , юкъегlолла ахадаькхар.Ма мерза а хетаделар цуна уж.
Иштта мерзалора , хьалха гоама хинна хlамаш а,уж доацаш висач.
Уж даа хlамаш дlакхувсачарна тlаоттийла из мец ха, цар кхоам бергболаш,уйла йора Ахьмадо.
Кеча дича -м вlала мах хурбацар акхар, амма иштта а мегаргдолаш да ераш аьнна ший гале чу кхайсар цо кхы а.Цул тlехьагlа хий а менна дlахо вахар.Колдаш гулаеш,наг-нагахьа баьца тlа а воалаш. Мlадехь хьалвизза , биркъе волаш, амма ший леладечох раьза волаш. Кхы фу дергдар укхо ше шийх раьза ца хилач кхы бараш-м хlаьта а хург мича бар.

Колдаш дlа ялар, царел когамет кхерий доладелар, тlехьнахьа баьцахи lовнахи бизза.Боккхий бар уж, иштта зlамига бараш а бар цигач.
Кхерий хьу я моттар из. Из-м яцар.



Пхьера ха яр. Юха а догlа доладелар.Дlи къувкъацар. Наб йоагlар. Кхерашта ший гали lодила цу тlа корт lотlабила дlавижар.Лакхера шойла вlашка латташ бар уж ши кхера,кlала чу вала моттиг а юсаш, цу кlала улар ер,из бахьан долаш догl хьатlакхачацар укхан.
Наб кхетацар.Дагар де эттар ер. Висараш шийна ховш йола. Эзарне тlа кхаьчар.
Наб-м кхеташ яцар. Иштта мерзе хана тlа ваьлар ер, амма мерза наб хьая лаьрхlа яцар. Кхы а иллар берзий ха яр,lехаш бертий яр, кхы а кlоаргагlа кхерашта юкъе ваьлар Ахьмад. Ший урс хьалдаькха. Берташца лата кийча вар ер.
Халла баланза тхьайсар.

Догl соцаш дацар. Хьунах баьде а шийла а яр. Бертий яр мецъенна лелаш. Юхе йолаш санна хеталора.

Юртахой lаьдала болхлошца салоlаш бар. Хувца а луш.
Иштта а lисайи lашати а бар.

lов (ба) - мох
кlоажам - древесный гриб
сира - серый
чинкой - китайцы
биркъе - неопрятный
висар(аш) -цифра(ы)

[SCSI]

Маьрша воагIийла хьо, Мохьмад! Баркал хилда!