Али Хашагульгов (Х1оашалнаькъан Т. 1аьла)

[Menina]

Аьге-кхаьле* язъяь стихаш

Аьге-кхала, Аьге-кхала,
ж1арг т1алатта лакха г1ала,
кора т1а – маьлха тамаг1а*.
Турист ваьннав цец-амаг1а,
г1азакъвахав, г1анкарваьннав.
Турист г1алий т1ара венав.
Йоах цо: «Са да ваьхав укх чу.
Са ваха ираз хиннадац.
Сибарег1а ваьв со... Ловча!
Укхаза мара са ц1а-м дац.
Ц1авенав со, сецав Грозне.
Тахан, гой, лоамашка кхаьчав,
лоамашка – сай даьй даьхене.
Да-м са Казахстане кхалхав.
Цига бейнаб наьнас баьраш,
нана ше а цига еннай.
Дог са –да1а – дорха, даьра,
кхел са михоударг* хиннай...»
Эрсий мотт ба к1анто бувцар,
берий ц1аг1а кхийнав ше, йоах.
Йо1 я цунца, цо кулг лувцаш,
йи1иго г1алий сурташ доах.
Бе-башха дий-хьог1 йи1ига-м,
даь г1адвахар кхетадой-хьог1?
Боагаш болча цун шин б1арга
даьна мел гур б1аргагой-хьог1?
Тамаш я-кха. 1охов йи1иг.
К1аьдъеннай из, мец а еннай.
Бакъада, Лоаме – «хоза моттиг» -
тахан цунна б1аргаяйнай.
Раьза я из. Папа, йоах цо,
укхаза даха дувла вай?
Хетаргахьа, йи1иг охца*
оамал йолаш я, ший даьй
санна, - ураэккх из, т1аккха
г1алан пена т1а хьалт1айоал.
Аьге-кхалал лакхе цхьаькха
цхьа хоза юрт хьагучайоал –
морхашта юкъера ц1аьхха.
Йи1иг г1алан пена т1а латт,
г1азакъяьнна, г1анкаръяха,
б1аргашка леп цун села1ад:
« Папа, хьажал, хоза миштай!
Со укхазара ц1аг1оргьяц!»
Дас 1ойоаккх из, тейий*, хьаьсте,
даьна цунга фу аргда хац.
Ше ва из, бер мо, г1адваха,
эккха доал цун керара дог...
Лохе шовдилг дек к1ач1даха,
лакхе маьлхах з1огалаш* доаг.

1982 ш.

• Аьге-кхала – селение Эгикал
• тамаг1 – 1.тавро, клеймо; 2.черта, линия
• михоударг – перекати-поле
• охца – грубый, сварливый
• теде - успокоить

[Menina]

Т1аргама язъяь стихаш

Алба-ерда, 1имараш*.
Эсо етта голаш.
Маьлха дошо з1анараш –
Т1аргамара г1алаш.

Сигленах чакхйийнай уж,
Даьлага хьалкхаьчай.
Даьлан 1арш* я ийже* гуш,
из гураш ба г1алг1ай.

Цунца – Малхаца мара
моаршла-хьоашал дац цар.
Лаьчан корта бола Ра
ва цар Даьра, Даьсар*...

«Хьам мо, хьамсара ва из,
цун хьамара* текъ тхо.
Маьлха Аза я цун оаз,
цун ерда ц1и – Ткъа, Тхьа...

Маьлха Аза* – маьлха оаз,
малха хоастам яхар.
Тхона хьа оаз-илли хоз:
Хайра де тха вахар!

Фаьрал* далахь тха фуна,
ираз-аьттув белахь!
Тхоаш кхеллача тхоай даьна
гарга кхоачаделахь!

Цунца мара з1и яц тха,
цунна сужне* ух тхо.
Оарцаг1вала тхона, Тхьа,
къе-мискачар оарцхо!»

Иштта декаш санна хет
Т1аргамара кхерий...
... Вайна, езар, наб т1аг1ерт...
Лачкъ хьа б1аргий чкъарьий.

- Даьй оазаш ях укхаза.
Сона хоз уж, - оал 1а. –
Со я, гой, Маьлха Аза,
Хьо ва, гой, лув г1алг1а.

Х1ама хувцаденнадац.
Даим дахаргда вай.
(Аз дувцараш вай шиъ дац,
аз бувцараш – г1алг1ай).

Маьлхаца хоттаденад
в1овний ира бовхьаш.
Атаг1а дохк т1аденад.
Эсан кер ба бувхьаш.

Фордах кхета сихденна
дода лоаман шовда.
Маьлха дуне цхьа дег1 да.
Из ца ховр ва 1овдал.

1987ш

• 1имараш – (уст.) могильники
• 1арш – божий престол
• ийже – зенит
• Даьра, Даьсар – букв. бог
• хьамара – ради
• Маьлха Аза – богиня, дочь бога Солнца
• фаьрал- благодать
• сужне- поклонение

[Menina]

Текъамхо

Боарз* – пхаьрача лаьттан гийг –
оахкаш воал г1алий т1ара вена 1илманча*.
Кхалсага кер мо герга
ба кашан к1оаг, - муръенна* т1ехкаш яда чу.

Веннар тешаш хиннав-теш
ше юха дийна хургволгах? Гой цун дистмат
Малхабоаленга делакъеж...
Малав хьо, хет сона, скиф, г1алг1а е сармат?

Мукхдиаьд г1ирсаш*: г1ал, г1аг1...
Ши эзар шу хьалха ваьхав ер, оал цхьанне.
Ваьхавац, мотт сона, вах:
вай селхане я из, тахане я, кхоане...

Хьо ва из, со ва, ер ва...
Фуд ховш хиннадац цунна 1оажал яхалга,
кхалхар мара, цудухь ба
цун гом ше наьна ц1ай чу уллаш мо герга.

Ц1а я айлам*, герга ц1а.
Герга ба бутт а – шера шийттазза дийнлу.
Сигале – элгац. Лаьтта – ц1а.
Шедолчоа лакхе – Маьлха ц1и лело даьла.

Из ва бувзам лоаттабер:
вахар пхьаьра ди дилла – кхоаненах кхийна.
Лаьтта шедар – маьлха бер.
Х1аьта малхо хьакхеллар – массаза – дийна.

Веннар веннавац, къеж из
сердаалга. Лаьттан ц1а сов готта, хала я.
Ваьхар-м ноахалашка* вус –
г1улакх хиле, байракх хиле, илли хиле...

вахар да валар-м. Саг лац:
азале* хиннав из, абаде* а хургва.
Бакъда, малх боацаш мегац,
малх боацаш мегаш вар даим а венна ва.

1979 ш.

• боарз – могильный холм
• 1илма – наука
• мурдола (мурдол, мурденнад) – сгнить
• г1ирс – снаряжение
• айлам – вселенная
• ноахал – поколение
• азале – вечность прошлого
• абаде – вечность будущего

[Menina]

Маьлха ц1ей

Дего ше яхар мара де тигац.
Г1ойле яй боаккх аз лоаман бухь*.
Укхаза даьг1ад Тушоле элгац,
цу чу лаьттай Тушоле юхь.

1аи б1аьстии къаьстача хана,
б1аьсти йоалача дийнахьа,
укхаза, вай Лоам кхычахьа санна,
ц1ей дездеш хиннад вайнаха.

Маьлха ц1ей оалаш хиннад цох, хьаштдий –
Марха, вешта – Тушоле ц1ей...
Къиноех ц1енбале, в1аши гештдий,
бувш хиннаб даьлашта сай*.

Дошо кур* барче* хьалъоттош хиннаб,
cиннелах* кхеташ х1ара саг.
- Малх ший новкъа урхе яьккха баьннаб,
х1анз цо ший дог-са наха сег.

Г1аддахад халкъ даьлага онк* денна, -
ахшера 1ела хьийжав из.
Кхаь бетта моака* хьийкхад цар цунна –
шоаш эшош – толийташ цун низ.

Кхаьбаб Малх – кхаьбаб Марх – кхаьбад марха.
Цудухь цо юхадекхаргда.
Сечал* фух кхеде низ хургба аьрх1а*,
кхашка ялаташ хьукъаргда.

Малхаца лелаш да герга дуне,
лаьтта мел долчун са да малх.
Хургдац адамаш айпе е уне,
хургдац эрна хьега къа – болх.

К1ир мо к1ай дола дувхар а дувхаш,
Малхага текъаш латт ц1увсаг –
наха хайра дола вахар дехаш...
Т1аккха цо к1ерамаш хьалсог.

Илли оал фурача мехкараша:
- Хоастам хьона, ва дошо Марх!
Цар оаз гаьна д1ахьу лувкхераша.
Гобоахаш йода маьлха чарх.

Лаьтта мел дола зиркат* гуш бола
сийнача сиглен б1а ба малх.
- Гаьна бала адамашта, бала!
Юхе хила, дарбан молха!

Чакхдоал фурача мехкарий илли.
Ц1увсаго ц1ина* кад д1амол.
Гуш да, боарана* раьза ба даьлий.
Барче яг1а Тушоли ел.

Д1аийцаб текъам – адамий дехар.
Даьлаша даькъала бу нах.
Къердама юхьиг: болалу халха
фурал1алашца кегийнах.

Малх ше санна, халхара го боахаш,
юха гон т1а ух кегирхой...
Йо1и з1амига саги – бутти малхи –
мари сесаги – царна лой...

Маьрк1адже ц1енгахьа бийрзар къоаной,
къоначарна дита ц1е ц1ей.
Чубузача малхо моаждир дуне,
бутт – даьлаша къоабалбаь сай.

Сарралца – сахиллалца Маьтлоам т1а
ц1ела ловзар – сакъердам латт...
Цу 1уйкъе* хийла зиза доал баь т1а,
гаьний хьалхара ч1онак ятт1.

1978 ш.

• бухь – верх, вершина, конец
• сай – 1.олень, лось; 2.личный
• кур – 1.дуга (часть упряжки); 2.лобная часть животного вместе с рогами; 3.квартал
• барч – рубец из материи, в который продевают шнур; учкур
• синнел – жертва, жертвоприношение
• онк – сила
• моака – 1.благодать; 2.обед
• сечал – женское начало
• аьрх1 – мужское начало
• зиркат – мельчайшая частица, атом
• ц1ин – очень крепкий напиток, принимался жрецами во время священнослужений
• боарам – размер, величина, мера, норма, сепень, вместимость
• 1уйкъе – время перед рассветом, предрассветная пора

[Menina]

Лейме язъяь стихаш

Укхаза со – ц1аг1а.
Х1ара кхера – б1алг1а.*
Хано ло1аш* яг1а
биъ ткъам бола залг1а*.

Биъ ткъам – йиъ оаг1ув:
Малхбоале*, Малхбузе*,
Къулбехье*, Г1инбухье*.

Биъ ткъам – йиъ ми1а:
Ане*, Анзе*, Арче,
т1аккха – ц1ела Ц1ене.

Ахдуне – аьрдиг* –
Арче (1аьрччахье).
Ахдуне – аьттиг* –
Ц1ене (Ц1ечахье).

Ахдуне – аьрдиг –
элгаца-ердан аьрда ни1.
Ахдуне – аьттиг –
ердан-элгаца аьтта ни1.

Ахдуне – аьрдиг –
кхалсаг (сесаг, нана).
Ахдуне – аьттиг –
ма1а саг (къонах, да).

Залг1а – ж1ар*, кхерий къулба*,
маьлха барх1 з1и, чарха барх1 церг,
Дунен Ердаб1оаг1а*, Лаьттан Соа-Йоач1илг*...

Цу тайпара уйлаш
дагаух сона
хийла укхаза
сарта* т1а латташ.
Х1ара лоам –
сигала бода лоами.
Х1ара дукъ* –
сигала вуга лаг1а.

Даьлашка кхелла лоамаш
сигала мара кхачац,
х1аьта са дай - г1алг1ай –
Малхага кхача г1ийртаб,
цудухь яьй цар г1алаш,
б1арг ца кхоача в1овнаш*...

В1ов – къонахчун яхь, денал, сий,
цун Малхацара бувзам, цо Малхаца буа безам,
В1ов – сура кий, саь* кур*, курхарс*,
г1алий сук, истара* му1, 1ада саькх*...
В1ов – малхаца д1аув дега ц1ера ала,
1амала* алам*, текъама* ц1е ц1ог1а.

Ж1арг* дац г1алг1ачо в1овна т1а диллар-м,
хьа куц* да, са Езар, да Айлама сурт:
корта – Сигле, дег1 – Лаьтта,
ши кулг – Малхбоале, Къулбехье,
ши ког – Малхбузе, Г1инбухье...

Лоам ба хьа накха,
форд ба хьа кер,
Дунен Юкъ – хьа г1ада* юкъ:
лакхе – Малхе*, Даьла,
лохе – Кхалхе*, Ц1ала...

Хьа ц1онга* т1ара д1адолалу лаьттара вахар.
Шу – Малхо боаккха го – хьа ц1ийво ду болар.
Шийтта бутт ба хьа дег1а шийтта маьже.
Шийтта шахьар* хиннай, йоах, Г1алг1айчене.
Г1алг1айчене – Хьо – Со – Моцаг1е* – Даимале*.

Говзанчий* кулгаш дац г1алаш т1а латтараш-м,
деррига дуне кхелла дола хьа кулгаш да...
Цар юхатохаргда моастаг1ал-зулам, цар
совдоаккхаргда беркат-хайра*
цар кхуврча ювзаргья ц1аккха а йовргйоаца ц1и...

Ноанал дергда 1оакъа* т1а, бер теркоргда ага чу,
везачоа безам лургба, унахочоа – дарба...
Уж ма дий Айлама Кегарах Цхьалхало яьраш,
адамах – Саг, Михьарах* – исбаьхьален хозле.

Хьа куст яздеш маьлха го буллаш хиннаб вайнаха,
Маьлха куст яздеш хьа сурт дуллаш хиннад,
Малхи Хьои, Хьои Малхи цхьаъ хиннад царна.
Сона а хургья хьо, Малх санна, ва Езар, -

хьогара д1адолалу са кхела така*...
Хьо я са б1аргашта хьежа са деннар.
Хьо я са багенна лебе мотт беннар.
Хьо я са уйлана г1етта оаз еннар.

1а ваьв со
ц1аккха а лергвоацаш,
даим а вахаргволаш...
Са азале* я хьо, абаде* я!

1982 ш.

• б1алг1а – 1.призрак, иллюзия;
• хано ло1аш – временем разрушаясь
• залг1а – каменный компас
• Малхбоале – восток
• Малхбузе – запад
• Къулбехье – юг
• Г1инбухье – север
• Ане – восточная сторона света
• Анзе – западная сторона света
• аьрдиг – левша
• аьттиг – правша
• ж1ар – крест
• къулба – компас
• Дунен Ердаб1оаг1а – в ингушской мифологии гигантский столб, которым поддерживают небосвод
• Лаьттан Соа-Йоач1иг – образн, ось Земли
• дукъ – 1.ярмо, бремя, гнет; 2.гряда, горный хребет
• в1ов – боевая башня
• сай – олень, лось
• кур – 1.дуга (часть упряжки); 2.лобная часть животного вместе с рогами
• курхарс – средневековой головной убор ингушек
• истара – воловий, бычий
• 1адсаькх – лук (для метания стрел), арбалет, рогатка
• 1амала – служба
• амал – памятник
• текъама – 1.моление, 2.жертвоприношение
• ж1арг – крестик
• куц/куст – осанка, фигура, грация, внешность
• г1ад – стебель кукурузный, торс
• Малхе - солнечный мир
• Кхалхе – загробный мир
• ц1онг/ц1онк – пупок, пуповина
• шахьар – поселение, общество
• моцаг1а – в старину, некогда, издавна, давным давно, давно
• даима - вечный
• говз/говзанча – мастер, специалист, искуссник
• хайра – благо, добро
• 1оакъа – пластина
• Михьар - стихия
• така – 1.тропинка, 2.черта
• азале – вечность прошлого
• абаде – вечность будущего

[Ovod]

Огромное спасибо А.Хашагульгову за правильные мысли...Читаю его и расту.... и большое спасибо автору темы за донЕсение этого !кладезя! до масс!!!

[Menina]

Доттаг1чун зерат*

Баьццара ушал*... Укхаза духдувл
ачала* хий.
Лакхе, лоам т1а, лешаш*, лай ник1ап* улл,
лохехьа – Кий.

Ешапа ехк санна листа я хьу.
1ам чу из хьеж.
Хьай юрт б1аргаяйна, г1адвахав хьо.
К1ирвенна, къеж.

- Шовзткъа шу да укхаза со воаг1а! –
векаш 1а ях.
Жоп луш хьона, корсама т1а яг1а
ч1акъяьхарг 1ах.

Кхоачара да хьона б1арга мел гур,
хьамсара хет...
Укхаза, лоам т1ара, ийце ший кхур,
чуйоаг1а хьетт*.

Седкъий седкъашка маьре ух бусса.
Саьга сай кхайк.
1ункара* этта яг1а 1онг* боса*,
цу т1а – к1ужкъайг.

Яьссача юрта б1ара а хьийже,
хоастам 1а оал.
Т1аккха, хьаста т1а 1от1а а виже,
шийла хий мол...

Морхаш ухк бихе – сигала. Царна
юкъе – хьа сурт –
сибат... Вахар хиннадац са эрна..
Яйнай сай юрт...

Дайнад даьй баьха макхал*, хет хьона,
цар дакъа-кхел...
Царна хьийжача малхо х1анз сона
ший ни1мат* тел.

1981 ш.

• зерат – 1.посещение; 2.место погребения святых, куда съезжаются их поклонники
• ушал – болото, топь
• ачала – минеральная
• леша – сочиться
• ник1ап – парик (здесь: образное сравнение)
• хьетт – снежная лавина
• 1ункара – кубарем, кувырком
• 1онг – разновидность ольхи
• босе – склон, косогор
• маккхал – ястреб
• ни1мат - благодать

[Menina]

Хаьне язъяь стихаш

... Укхаза – къаьна Хаьни.
Мизкъденна* дос*.
Йокъал кхийттача г1аьний
Дугара бос*.

Диг латац пхаьний* гарех*,
Гоалъиккхе* дек, -
тата детталуш кхерех -
лувкхера бек.

Хоаначо ц1и ювз ара,
яй оттабу,
т1аккха – хьалаьца коара –
устаг1а був.

Тулабий, цу сахьате
кхабохийт из.
- Меца дий шо? – хоатт Хьате.
(Хаьла я оаз).

Мангала кий* тулл цунна.
Чо беннаб к1едж.
Къежаш, к1ирвенна тхона
б1ара из хьеж.

Цхьаькъа вах Хьати Хаьне.
Болх бу, сало1...
Т1ом беш Афганистане
ва, йоах, щий во1.

Ц1а ца вар кхер ше, яхаш,
Дари* ду цо...
Араяхь меза* улхаш*,
хьокхабаь цу*.

- Х1анзарчоа х1ама кхалла.
Яьккхденнад* шо, -
аьле, кхоалена* к1ала
оттаду шу.

Цуи модзи дуъ оаха
(модз хестаду!).
Хьате яь чура сиха
коарчам* хьадулл.

1и г1етт дулха т1ара.
Хьажо садукъ.
Даьрача* г1аьра* тара
оаха из дуъ.

Д1ахо, дилла а меле,
оаг1ара доал...
Хьайоаккх фусамдас г1аьле,
озий оаш, оал.

К1ур бохийт оаха тхьамках*,
оаламаш* дувц
К1инда Шоах, Хоаной Хингах*...
Тема аз хувц.

Хоаной хоннаш* ба, аьле...
Къовсаме доал.
Хьати, вела а вале,
согахьа воал.

Бакъ хургда, оал цо, х1анз а
Гуржег1а бах
Ханишвили, Ханидзе;
уж тха ба, йоах...

Къамаьлаш совц... Сигала
седкъий хьакхет...
Хаь* мо латт шира* г1ала.
Тхона наб кхет.

1979 ш.

• мизкъденна – полувысохшие
• дос – дрова; лес, заготовленный для топки
• дугара бос – оранжевый цвет
• пхаьн – граб (дерево)
• гар – плаха
• гоалдала – свернуться, свихнуться
• мангала кий – войлочная шляпа с широкими полями
• дари – признание
• меза – 1.медовый; 2.вошь
• улх – 1.соты; 2.клин (в платье, в папахе)
• цу – густая каша из муки поджаренной кукурузы
• яькхдерза – обезжириться
• кхоале – навес
• коарчам – угощение
• даьра – гневный
• г1аьра – банда, шайка
• тхьамка – табак
• оалам – 1.сказание; 2.приказ
• К1инда Шоа, Хоаной Хинг – герои ингушского эпоса
• хоннаш – гунны (исторический народ)
• хаь – страж
• шира – старый, древний

[штабс-капитан Магас]

Баркал х1ун!

[Menina]

Сайре

Шийла да шах леша* ахк*,
кхыметтел, саьса* леш.
Лоаман пенах 1очуухк
маьлха ц1е саьсалаш*.

Жа доаладеш воаг1а 1у.
Хьалха Телх къаьна бодж*.
Гонех* етталуш 1оулл
цун къадж* мо йола модж.

Гаьна боацаш жамотт* ба.
Цига лувкхера бек
(саг вел, аьнна, мотталу), -
такилгех* тоатолг тек.

Бердах* д1ачу а яьккха,
тола* тара я жел*.
Т1ехьашка - кхо дилла кха,
цу т1а улл барг* е цел...

Ц1и ювзаш воал онда* к1ант,
йи1иг - хьокхабеш бод.
Д1аьхлуш доаг1а 1индаг1а* -
баржаш маьрк1ажа боад.

Чукхаьчар жа, хьалха - бодж,
т1ехьа - лоамаро-1у...
Т1иргах 1оулл йитта коч,
1имаьшк* мо да цун 1и.

Дезал (хьадийхе шоай Пард)
пхьор* даа в1ашаг1кхет...
Укхаза ба безам, барт,
тешам а, сона хет.

Бийса яьккха моттиг лох
вай шинне а, са са.
1овдабелар малх ший ц1ех.
Хьалдаьлар беттаса.

1981 ш.



• леша – сочиться
• ахк – горный поток
• саьса – водяная блоха
• саьсал – котами ч1угал (сережки)
• бодж – козел
• го – 1.колено; 2.круг, окружность, обод, оцепление
• къаж – ковыль, высохшая трава
• жамотт – стойбище, загон для овец
• тол – землянка
• жел – овчарня, кошара
• барг – 1.копыто; 2.кирка односторонняя с обухом
• онда – упитанный, крепкий, рослый
• 1индарг1а – тень
• 1имаьшк – летучая мышь
• пхьор – ужин