Али Хашагульгов (Х1оашалнаькъан Т. 1аьла)

[Menina]

Тхьаба (Ткъаба)-Ердара текъам*

Тхьа, даьлан юхь-сибат, куст,
хьай хайра, фаьрал да тхона.
Супа боара - кхаьра уст*
боалабаьб х1анз оаха хьона.

К1айча даьре ба, гой, нич,
маьлха ткъовронаш я му1аш.
Яллац укхан ц1ийх хув*, хич*,
дахкац укхан я1ах* муаш.

Ц1ув мо, ц1ена ба ер. Тхьа,
ба, сув* мо, хьаткъара баьнна.
Маькха ка хьувкъийта тха,
йоачан я тхона, йоал санна.

Д1аьха да тха тукхам*, фу,
дебаде тха дохка-даца.
Листа хилийта тха хьу,
1алашде тхо хица, баьца.

Беркате лоаттаде гий*.
Камаьрша хилийта къонах.
Лораде тхо сура кий
чуувза езача вонах.

Дерсте де тха герга кха,
дарбане де тха фо, лаьтта.
Ч1оаг1ле ялахь тхона, Тхьа,
г1аьрашта духьала латта.

Гаьна баккха к1анта пхо,
кара била сечоа, маха.
Хьай ц1и лоарх1аш дола тхо
хьай къахетамах ма даха.

Дошо делахь хьаьшан шу.
Дото делахь нувра* лийта*.
Т1а мел доаг1а къона шу
маьрша-мукъа тха хилийта.

Ма дайталахь унга доал,
шишха* елахь берза1азал*.
Кот ма ялийталахь тхол
кога к1ала йоала 1оажал.

Лакха леладе тха сий.
Той* ма хадийта тха коара.
Раьза хила, къоабалдий,
д1аэца тха супа боара.

1983 ш.


* текъам - молитва
* кхаьра уст - трехлетний бык
* хув - каприз
* хич - угроза
* я1 - гланды
* сув - княгиня
* тукхам, фу - род, племя
* гий - корыто, лохань
* нувр - седло
* лийта - стремя
* шишха - не влиятельный, не строгий
* берза1азал - самое холодное время года
* той - пир

[Menina]

Маьт-Ц1еле язъяь стихаш

Сигле - дийса ахкарг.
Наб йовро бетта тара ю хьо.
Маьлха дошо бедарг
хьокхаелар Бешлоама* юхьах.

Латт хьо, б1алг1а* санна,
ердана хьалхашка д1аэтта,
уйлане, к1иръенна,
т1ехьа хьежаш д1абовча бетта.

Сомаяьннай лоаме.
Гобаьккха - аьлеш - аьрзей ткъамаш.
Бейне, Саьлге, Лейме -
массанахьа - к1ай 1уйрен тамаш.

Малх боал вай долча а.
Текъ хьо: ""Марша ба хьо, малх, марша!
Ц1аьскар - ц1аста* ча1а* -
чакхдоал вай дег1амех камаьрша.

Маьлха Аза я хьо.
Велакъеж хьога маьлха даьла.
Б1арг хьест цун хьа юхьо,
б1айхаг1а бу сердала ала.

- Марта* хьегаргда ва, -
оал аз, - хьайола, баь т1а 1оха.
Зиза теха диваж*
кхехкаяьй аз тахан хьа юхьа.

Малар детте хьона,
Маьлхай Азай куц дувца со отт...
Анера малх санна,
хоза да хьа ал бесса дистмат.

Ма сиха кхоаяьй хьо
бордех басар хьакха, хет сона,
са стиха кхел* я хьо,
лергва со - мел вах хьа ц1ув* хинна.

1985 ш.

* Бешлоам - гора Казбек
* б1алг1а - призрак, иллюзия
* ц1аста - медь, медный
* ча1а - волшебный напиток
* марта - завтрак
* диваж - рододендрон (цвет)
* кхел - 1.суд; 2.рок
* ц1ув - жрец

[Menina]

***

Дика болх ба вай шиъ дейза -
в1ашаг1кхийтта шин хи тоатолгаш.
Дошо г1озараш мо хьайза
дола хьа к1озалий гедолгаш

хьекхалу са юхьах боча.
Яг1а хьо корта хьат1абилла.
Малх кхийттаб морача Морча.
Яне в1овна геза* тхов тилла.

1уйре. Лоамий з1огалаша*
кхалаш яь ингале* анайист...
Сомаяьннай Лаьжге* (Лаша -
ловшхой мохк-мата, маьт-макхал, йист.)

К1аьнк воаг1а жа хьалха даьха,
ж1али да т1ехьа - бокъонца лом.
Ер я, са езар, хьа даьхе,
ер ба, са езар, хьа даьхой лоам.

Укхаза цар дукха хьийгад.
Укхаза вайна дукха гургда.
Укх лакхе саг1аш деш хиннад.
Е даг1ар Тушоле ц1елинг* да.

Хьона тара хиннай даьли,
хьона тара я цун котам а.
Х1анз а декаш да цун илли,
ладог1ал, хозаш ба текъам а.

Мел дукха г1айг1а я цунца,
мел кхоачара я дега цун оаз!
Селхан хьо хьалхара соца
укхаза енай, са дегаг1оз!

Г1адъяха яг1а хьо, бер мо,
хургдолчох, хинначох уйла еш.
Хьаи саи - шин тарамо
хозал кхолларгхиларах со теш.

1984 ш.

* геза - медный
* з1огал - скала, верхушка скалы
* ингале - фарфоровый, фаянсовый
* Лаьжге - селение Лаьжг
* ц1елинг - капище

[Menina]

Маьтлоама* бола текъам

Дала ше хоам
тхога баь лоам
ба хьо, Маьтлоам, -
тха дега тоам!

Хьо ба тха оаз,
тха дегаг1оз,
тха дега онк*,
тха лаьттан ц1онг*.

Ердаб1оаг1а!
Хьо т1а латт
сиглен бога -
дургала* кад.

Хьона т1а латт
сиглен бога -
дургала кад.

Даьлий пхьег1а*,
цар маьт-макхал,
сук - хьа дег1а
яйга лакхал.

Ц1ела ба хьо,
супа* - хьа г1ов*,
ц1ел хьа бихье
байракх мо тов.

Морхий даьг1е*,
маьлха даьхе,
хознен элгац,
сурт - хьа куст-куц!

1алат, барче,
1адат*, баьрче*,
беркатех текх,
хьона тхо текъ.

Айлама* юкъ,
дунений Соа,
Г1алг1айчен юхь,
Г1алг1ачун са.

Кура Пхьармат*,
Куркъий* пхьамат,
ле 1а тхона
хайра-ни1мат*,

да 1а тхона
фаьра вахар:
дебаде тха
ваьра 1оаг1ар*, -

хьувкъаде* тхо
цхьаннех йис* веш...
Х1аравар ший
мата* нийсвеш -

мехках тоха,
везан Даьла!
(Массане а
амин ала!)

10 май 1991 ш.

* Маьтлоам - Столовая гора
* онк - сила
* ц1онг - пуповина
* дургал - нектар
* пьег1а - здесь: сборище, собрание
* супа - святой
* г1ов - 1.фигура, торс, стан человека; 2.стена
* даьг1е - пастбище, выгон
* 1адат - закон
* баьрче - почетное место
* айлам - всленная
* Пхьармат, Куркъа - богатыри-богоборцы, герои ингушского эпоса
* ни1мат - благодать, благодеяние
* 1оаг1ар - стоматит (болезнь)
* хьувкъа - уродиться
* йис - иней, заморозки
* мата - родина

[Menina]

Хамхе язъяь стихаш

Байракх санна яг1а Хамхи.
Боалкхой-Ц1енге - боад:
чураж кхакха яьхка морхаш,
къуркъала я мотт...

Ди къувкъ лохе, малх хьеж лакхе,
Эса т1а т1оа сог.
Текхарг мо кхест наькъа юкъе
йилбазмиха ц1ог.

Шедар в1ашаг1ъийнад ч1ожа:
лакхе - б1айха малх.,
г1алаш сийрдаяьха хьежа:
лохе - дог1а, мух...

Байракх санна хет х1анз Хамхи -
малхо 1ажаг1ъяь...
Даьла дошо маьлха хам хай,
х1алт1аваьле, цхьаь,

лохе 1очухьежаш латт со...
Сийрда ба са б1арг,
гуш, кхыметтел, гаьнна лоам т1а
даг1а аьрзе ж1арг...

Цу тайпара ж1аргаш латт-кха
в1овнаш т1а а, гой,
хеталу сона цхьан юкъа...
Аьрзи г1атта гой,

д1ахо яха мег са уйла,
ж1арга ма1ан деш...
Аллха аьрзи я-кха 1ела,
Малхамел дар гуш.

Далла нийсса б1арахьажа
оамал беннабац...
Малха нийсса б1арахьожаш
аьрзи мара яц.

Ра яхача ц1ерах хиннад
аьрзи яха дош.
Цудухь я из (вай из аьннад)
лаьтта мел дар ховш:

аьрда б1арг 1аьхарта кхоачаш,
аьттиг - дунен т1а...
Ж1арг дилла да, гой, кашамаш,
ж1арг латт в1овнаш т1а.

Шин дунена доал ду аьрзе.
Маьлха никъ ба из:
хьахул ане, чубуз анзе -
кхоачашдий параз...

Аьрзи г1аттар: сигала да
тайжа дода ж1арг...
Аьрзи я вай айлама да,
аьрзи - сиглен б1арг.

1997 ш.

* "Чураж кхакха яхка морхаш..." - по языческому поверью гром гремит в небе, когда у бога Селы в животе урчат кишки
* оамал - способность
* параз - обязанность

[omar]

Я_! Баркал за вашу работу.!!, важно чтобы не были забыты такие замечательные поэты и их стихи..

[Темаркъ]

* Пхьармат, Куркъа - богатыри-богоборцы, герои ингушского эпоса

Эшшахь! Халхара варам эрси меттал "Прометей" ва,амма шоалаг1а вара -"Куркъа" мала ва те?
Живари "Г1алГ1а" тоахалел цигач. Хьона ха мегар из.

[Menina]

Къаьра кхаьра

Февраль-бетте ткъаь кхоалаг1а ди, -
кхаьра.
1аьрж да хьо са халкъа, да1а да
даьра!
Ма къаьра дера хьо, ва кхаьра, къаьра! –
Шовзткъеи диълаг1ча шерара
кхаьра!

Йиш лакха, йиш ала, са пандар,
ала!
1а бувца, 1а хьоабе, са пандар, бала! –
Кхойтта шера латтаргда таьзет
мехка.
Бераш-истий-къоаной, оаш г1оазот
дехка!

К1ур хьайзар вай мехка, боад эттар
1аьржа!
Маьржа я1, - доккха дар из хатар, -
маьржа!
Маьрша-мукъа даьха вай тукхам
кхелхар.
Мел дукха цу 1уйкъе вай адам
кхалхар!

Йиш ала, йиш лакха, са пандар,
лакха!
Лакха яр вай сийле, са пандар,
лакха!
Чухаьрцар , 1ояьржар вай Г1ала –
г1ойле!
Д1а ма бейр кхуврачара ц1е ала –
г1озле!

Божа мо лехка мехках баьхар
вайнах.
Лаьтта эгар, сигле елхар...
Ванаг1,
ма къаьра дера-кха из кхаьра,
къаьра! –
Ка маьхала яккха цу 1ура
г1аьра!

Хьо бека, са пандар, хьо белха,
белха!
Са пандара мерзаш, шо лелха,
лелха!
Са пандара пхаьнаш, шо хеда,
хеда!
Са б1аргашкара хиш, шо хьеда,
хьеда!

«Кхойтта шу, вайнах, Сибарег1а
даккха!»
Гола йоацаш дисар кхоалаг1а
дакъа.
«Хье веллача ма воаллалва хьо,
Стали!»
Са халкъо мел баьккхар бахар хьох,
Сталин!

Хьо када, хьо текъа, са пандар,
текъа!
Даькъастех зовне йиш, са пандар,
лекха!
Ц1ий леха, ч1ир леха, са г1етта
белхам!
Бекхам боацаш х1ама дац лаьтта,
бекхам!

Февраль-бетта ткъаь кхоалаг1а ди, -
кхаьра!
Са халкъа хьо аьрга таьзет да
даьра!
Ма къаьра дера хьо, ва кхаьра,
къаьра! -
Ка маьхала яьккха цу 1урра
г1аьра!

Хьо бека, са текъам, хьо када,
када!
Са пандара мерзаш 1а теда,
теда!
Кхоардам бе ц1абахка гайнарех,
кхоардам!
Кодам бе г1оазота бейнарех,
кодам!

1989 шу


• къаьра – ложный
• кхаьра – среда
• хатар – несчастье
• тукхам – племя, род
• 1уйкъе – предрассветная пора
• г1озле – радость
• божа – стадо крупного рогатого скота
• ка – рука, хватка
• г1аьра – банда, шайка
• мерз – струна
• текъа - молиться
• даькъасте – родная сторона
• зовне – звучный, звонкий
• бекхам – возмездие, расплата, кара, месть
• аьрга – незрелый, неспелый, зеленый
• кхоардам - позор

[omar]

Перечитываю. Интересно. Просто мимо хорошей поэзии, нельзя проити мимо. . Отличный поэт, прекрасная поэзия.!! Яркие, запоминающиеся слова. Стихи А. Хашагульгова относятся, к разным периодам его жизни, к разным состояниям его души, к разным периодам его творческой зрелости, Я_! У меня к Вам одна просьба, по возможности, перед каждым его произведением небольшой анонс, что – нибудь из его биографии, или слова людей, кто знал его лично.

[Menina]

Перечитываю. Интересно. Просто мимо хорошей поэзии, нельзя проити мимо. . Отличный поэт, прекрасная поэзия.!! Яркие, запоминающиеся слова. Стихи А. Хашагульгова относятся, к разным периодам его жизни, к разным состояниям его души, к разным периодам его творческой зрелости, Я_! У меня к Вам одна просьба, по возможности, перед каждым его произведением небольшой анонс, что – нибудь из его биографии, или слова людей, кто знал его лично.

Только сейчас увидела Вашу просьбу. Хорошая идея).