Али Хашагульгов (Х1оашалнаькъан Т. 1аьла)

[Menina]

***

Маьтлоам – даьлий 1арш*.
Бийса. Морхий т1арш.
Хьаг1ар* чу вай ухк,
хьаг1ар чу а – дохк.

Тамашне сурташ
духьала увтташ,
наб кхетац сона.
Тар енай хьона.

Ц1аьхха сомайоал,
мичай со 1а оал,
т1аккха елакъеж...
Дехка-морха хьаж

йоаг1а хьа керта
шийлача мосех...
Хьа бордаш аз лех.
Д1айха да бордаш.

1и морц, хьацар тох.
Фо ях аз хьона.
Хьаг1арашка баьб,
дагадох сона.

моцаг1а-хьалха,
бага фо теха,
мехкараша мел
баь бола даьлий...

Малх хьакхетаргба
хьаг1ар чу кхоанна,
адам, г1оздаьнна,
текъаргда цунна...
Тара хургва из
вай мехка, вайна.

1997 ш.

• 1арш – поднебесье
• пещера, грот

[Menina]

Б1аьстан юхье язъяь стихаш

Датташта* зиза техад:
к1ай я гаьнаш –
кхувшбоаг1ача мехкарий
уйлаш-г1анаш.

Сийрда я уж, морх санна,
ц1ена - лоа мо...
Кхувшбоаг1а мехкарий ба
даьлий ноаной.

Бага фо е мух теха,
мехкараша,
баьб, йоах (баь хила а мег).
Христос, Кришна.

Ши ц1и я уж? Цхьа дош да?
Малх да ма1ан?
Даьлий хиннаб се-борша*
е кхал-ма1а...

Гурахьа е 1ай ла уж,
дийнлу б1аьстий...
Уж дийнбераш ба цар
нешаш е истий.

Марха къоабала хиллда –
малх – къоабала...
Сомадаха тхо, дийнде
1а, Кибела*!

Оарцаг1а йола тхона,
тха сту – Истар –
Исида (истий Нана,
уст-шу) – Иштар*! –

Ашерата* ашараш
ала, дуне!
(Барче яг1а, Астарта,
ц1еча буне*!) –

Астара* т1а – оахам т1а
(1аьржа ферта),
оахам т1а – истинга* т1а –
дошо фета! –

З1ирг* хецийта фийгага,
маьлха з1и мо
(фуала боаккхаргба из
аьхкий з1имо*)! –

...Х1ай, Зимали, Зимали*,
хьувкъам* балахь!
Бебийталахь тха сула,
божа, бала*!

Божаолг, балаж, бапи,
далма, доалда*
мехкарий къонгий – даьлий
даараш да...

Адамашка а кхоач уж -
дика хьегаш:
той-толакх* деш; дув буаш
е да вуаш...

Да ва даьра е даьла
(вай – цун кечал*) –
ц1ена болча мехкарий
кер чу керчар –

шун юхь е б1аьстий
лаьтта воаг1ар...
Вай мотт мел ба я цун ц1и,
цун ц1ий – чхьаг1ар*! –

Цун ц1ай (вай мата*) – хьаг1ар –
лоаман хар – кер.
Цун дунен т1ара амат* –
оалхазар: кер*...

Ч1агарг хила а тоам ба
е к1ай кхокха.
Къоракхокха къора бац,
къора да аькха,

вешта аьлча, кхуврч, села -
хаьшках хинна...
Йо1 я массе а волча
даьлан нана...

...Дийна ва хьа во1-м, Марем*.
Эшац када!
1оажала хьарак дац ж1арг,
вахара – да...

Б1аьсти я, зазаяьнна,
сув мо, йоаг1аш.
Г1алг1айче, г1озаяьнна,
хургья яхаш.

1993 ш.

• датта – рябина
• се-борша – 1.се – женский(самка); 2.борша – мужской (самец)
• Кибела – (великая мать богов), богиня восточного происхождения
• Истар-Исида-Иштар – богиня, покровительница женщин, ее культ, очевидно, связан с Изидой – древнеегипетской богиней плодородия и волшебства
• ц1е буне – прекрасная природа
• астар – земля
• истинг – войлок (цветной), войлочный ковер
• з1ирг – росток
• з1им – приспособление для молотьбы зерна
• Зимали – одно из божеств ингушского пантеона
• хьувкъам – урожай
• сула, божа, бала – название злаковых культур
• божоалг, балаж, бапи, далма, доалда – кушанья, приготовленные из злаков
• той – пир, празднество
• кечал – 1.материал (строительный); 2.инструмент
• чхьаг1ар – вино
• мата – родина
• амат – облик
• кер – 1.разновидность пещеры; 2. Ястреб
• Марем – святая дева Мария

[Menina]

Са уст

Са гала, са хара, са цоб* –
са къаьна уст к1аьдбеннабоаб –
нух хьекхадеш улл, тхьайсаб мотт,
дистматах 1оулл йиткъа шод...

Мел дукха дукъ* даьд 1а, са уст!
З1ар мо ба хьо: юаенна, коаст*
санна я фоарт, ц1ог деннад муст...
Бехк бац хьо к1аьдбелар, са уст.

Дика мул бенаб вай шинне.
Бар-барайтта мур* яьккхай вай
укх лаьтта: хоза дар дуне...
Даьхе хинна 1ацар вай ц1ай.

Вайна ца довзаш мехкаш дац.
Вайна уж хийра хиннадац.
Вай даьхад цигашка*, даьжад,
вай дийзад цигашка, доал даьд...

Вай кара я 1уйре, сайре.
Вай кура т1а латтар Лаьтта.
Вай ц1ераш яр 1ура, Сара.
Вай куст-куц дар малхи бутти.

Вайна текъар аьлий, сувнаш,
паччахьаш, зиракаш, ц1увнаш:
доадеш хетона адамаш,
ц1елашка дора хоастамаш...

Вай лоадам лелабеш дар халкъ,
вай ло1амца хьувкъар цун хьакъ...
Вай хулийтар денош, бийсаш,
кхолламаца мел дола бесаш...

1ела кхоачар вай з1анараш –
лир телаш наьха гомашта:
летаеш цар б1аргац1ераш,
са чудолийташ голашта...

Лохе, Лакхе, Юкъе мел дар
вай пурамийца лелаш дар...
...Дагададцар вайна, массехк
эзар шу даьлча, воаш цхьа наьхк

мара хургдоацалга алхха...
Дицдаьд х1анз халкъаша, хьалха
вайна шоаш сужд даьлга, вай куст...
- Хьалг1атта, болале, са уст!


• гала, хара, цоб – бык (устар)
• дукъ – 1.ярмо, бремя, гнет; 2.гряда, горный хребет
• коаст – кора (древесины)
• мур – прогнившая дисциплина
• цигашка - там

[Menina]

Кхолламхочун никъ

Юха ма саца, к1аьд ма ле.
Лоаман бухь* баккха.

Хала да дехках чакхвала.
Хала да морхел лакхвала.
Б1огора ух 1очухьажача,
дог во хул. Х1аьта а –
юха ма саца, к1аьд ма ле.
Лоаман бухь баккха.

Къайлаваргва хьо нахах,
де доацаш вовргва.
Вовзачар, везачар вицвергва.
Далла мара хозаргъяц
лувкхера хинна хьа оаз.
Цхьоал йоссаргья хьога.

Хала я урхе. Х1аьта а
ураг1а боаца никъ
вахара никъ бац.
Юха ма саца, к1аь ма ле.
Лоаман бухь баккха.

Далла мара ца дайнар
гургда хьона лакхе.
Далла мара ца хайнар
ховргда хьона лакхе.
Даьла мара ца кхийнначох
кхувргда хьа дог-са.

Юха ма саца, к1аьд ма ле.
Лоаман бухь баккха.
Лоам хила, лакхале хила.
Даьлаца д1аэ... Т1аккха,
Даьла воссача хана
лаьтта а вессе,
ловзаш доахкача берашца,
бер хиле, ловза.

1990 ш.

* бухь – верх, вершина, конец

[Menina]

Моакхаза* кхера

Со г1алг1а ва.
Са гаргала гаргара дай -
гаргараш,
х1аьта кхоачара
мехкара мехкарий-ноаной -
хьаьрса-ал мосаш
хинна алсамаш.

Дукха мехкаш дайзад сона,
дукха лаьтташ хьийсад аз
Г1алг1айче - Эса-ч1ожа кхачалехьа,
йовзалехьа Г1инбухен Кавказ:
Албани,
Урарту,
Митани,
Хетта...
Уж еррига йистеш - са дега йистош -
са уйлан галахьуокхаре -
са халкъа вахара наькъо лусташ*
в1ашаг1хетта...

Йийзай сона
дахка дезденна
шим* къовлабенна шинар*
санна йола Шинар -
Шумер.
Йовз хьалдий Ура
х1ара Урам,
Гудеа, Галгамеш
хиннав со цига.

Ца кхеташ, ца кхоачаш моттиг яц:
Г1ирма аре - Галгари,
К1олхит1е, Мисаре,
Сури, Сиккам...
Евразе мел долча къамашца
д1аийнад,
Евразе мел долча къамех
хьахиннад
са къам!

Тайп-тайпарча бесай села1ад,
бес-бессарача зизай ц1ов*, -
са з1амига турпала халкъ,
дунен т1а ма хоза тов!
Дикаг1а мел йола оамалаш
йохк хьох,
хозаг1а мел дола г1улакхаш
доахк хьох!

Хьо тара да
кхыча къамашта, са халкъ, хьай хьашташца*.
Хьа вошал да
дунен т1а мел даьхача е дахача халкъашца.
Палеолита, мезолита ханашкара хьабоаг1а
хьа ира, шира мотт.
Филантроп хиннавац, синантроп хиннав
хьа сийлахьа Пхьармат!

Аз доккхал ду
се г1алг1а волаш.
Г1алг1айче
сай даьй мата йолаш.
Г1алг1ай мотт
сай наьна мотт болаш.
Лаьтта мел долча метташца
бувзабенна ба са мотт.
Лаьтта мел долча мехкашца
хоттабенна ба са мохк.

Цхьаъ да лаьтта.
Цхьаъ да халкъ.
Цхьан Дешах-Уйлах хьахиннад
Айлама мел дола метташ.
Халкъаш, метташ - вежарий,
мехкаш, лаьтташ - лоалахой.
Лоалахоех-вежарех латт
еррига адамле.

Х1аьта а
машар бац Лаьтта.
Миллионаш шераш хьалха
шин кога т1а эттача маймало
хьалъийцача моакхазача кхерах
кхераме герз хиннад х1анз...
Герз да приматах саг ваьр...
Герз да сагах... йокъ* ергъяр,
нагахь вай кхетам
д1ахо йодача хана
сома ца боале,
къахетаме ца хуле...
Тайп-тайпарча нигаташа
дийкъача доккхача дунен т1а
юкъара ди хинна д1аэттаб
т1ом хьарах бола кхерам.
Т1ема чу латт адамаш.
Массе а миноте,
са ца хьегаш, къахьегаш,
цар кулгашца хьа мел дер
т1ема еча кийчено д1адуъ...
Т1ом - Ваал, Молох, Марс!..
Синнела-боарана*
шоай синош кхухь цунна наха...

Бутув* шан замалахьа -
д1унгала г1ора мураг1а*
баьдеча хьаг1ар чу ше 1омаяьча оамалех
къаста тигац
Бетта т1а кхаьчача саго...
Бакъда, вай хана
валар да, х1алакхилар -
алхха
Х1омо Х1абилис мара ца хилар,
робот хилар...

Дицде йиш яц саго
моцаг1а денца
ше саг хила г1ийрталга.
Кизгаь чу санна,
исторе чу хьежаш
хила веза из тахан.
Т1аккха мара ховргдац,
могаргдац цунна
ц1ена кхоане хьакхолла.

Хьат1акхаьчай
вай Лаьтта - планета
Ц1еча Жайна т1а
д1аязде деза ха.

Со г1алг1а ва.
Г1алг1а волаш,
г1алг1ай мотт лебеш,
г1алг1ай мехка-мата
ваха безам ба са
дуне мел латт -
абаде* ди далцца.
- Амин!

1986 шу

* моакхаза - кремневый
* луста - мотаться
* шим - вымя
* шинар - телка (в возрасте до 2-х лет), нетель
* ц1ов - сноп
* хьашт - нужда, потребность
* йокъ - зола, пепел
* синел - жертва, жертваприношение
* боара - поминки
* бутув - плотный
* мура - гнилой
* абаде ди - судный день

[Menina]

***

Йист х1ана хилац хьо?

Малха з1анаршца
де соца къамаьл -
со кхетаргва хьох.

Дог1ан т1адамашца
де соца къамаьл -
со кхетаргва хьох.

Хьашт дий - лайчоалпашца,
лоамашца, морхашца...
Со-м атта кхет.

Безамо хьийха ва со.

[Menina]

***

Тийрк да увг1ар?
Ди да къувкъар?
Хьалхьеж со, 1охьеж.

Хий терко Тирко.
Бер терко нанас.
Дош терко аз.

Тийрк ала ховш. Тийрк даккха ховш
хила везар со. Вай лоамий илли да
Тийрк.

[Menina]

Са ди

I. Ди

Со теш Даьлах,
бакъда, са ди
са даьй мохк ба.

II. Тешам

Со теш лоамех,
со теш шовдех,
со беш баьцех,
со теш гаьнех,

со теш михах,
со теш малхех,

со теш мехках,
со теш меттах.

III. Ламаз

Аз нигат ду
сай мотт цхьаъ бе,
сай мохк бакъбе.

Дунен т1а вахаш
айса мел йоаккха ха
сай халкъа хетае.

IV. Маьл

Са мохк, укх пхийтта шера,
се сакхетаме хилча хане,
хьох къаьста волаш а,
хьоца цхьана волаш а,
дийнахьа а бус а, хьо дагабоалаш,
айса мел яздаьча иллех бола маьл

эггара хьалха хьона лу аз,
т1аккха хьа лоалахошта лу,
т1аккха - дерригача дененна.

Лиреи совг1атеи велахь со,
мулкахи даржахи лакхвелахь со,
хьа ва.

V. Ду1а

Са халкъ,
гешт делахь сона,
къахетам белахь.

Низ балахь - ч1оаг1а хила,
са далахь - майра хила,
ц1ий далахь - ц1ена хила.

Хьай ц1ерах ма ваккхалахь,
хьай уйлах ма ваккхалахь,
хьай чуртах ма ваккхалахь.

Хьо бахьан вах со,
хьо бахьан лел со,
хьо бахьан лергва.

1970 шу

[Menina]

Сахьатах дола баллада

Со вар
сахьат
диийна хилац мотташ.
Со вар
сахьат
денна хилац мотташ.
Со вар
сахьат
алхха
сахьат мара дац мотташ.

1ай дар из.
Кхойтта шу Сибарег1а а даьккха,
ц1абоаг1ар вайнах.
Берригаш а
корашка латтар,
х1анз-х1анз воай Нана-Кавказ
гургья вайна, хеташ.

Т1аккха, ц1аьхха, лом эккхаш мо,
ц1ог1а даьлар цхьаннега:
"Лоамаш! Хьажал, нах! Лоамаш!
Вай лаьтта да йода ц1ермашен х1анз!"

Нах корзаг1баьлар.
Бераш мо, г1адбахар къонахий, -
ц1абоаг1ар уж.
Х1аьта цар бераш
маьлхара дар, къоаной мо...
Цар кхетадацар
шоай даьй г1адбахар, -
цар Даьхе
мехкахбалар яр.

"Нах! - аьлар цхьан воккхача саго, -
шоашка долчо, фуннаг1а дале а,
вай мехкара х1ама сердалга даккха.
Б1аргабайта цунна вай сиглен малх! -
т1аккха, баргашкара хиш д1а а даь. -
"Хоастам хьона, тха мохк! Хоастам!" - аьнна,
кисара лаьтта хьалдаьккхар цо,
лаьтта - молха санна - шод баь,
к1айча кисена юкъе доалла.

Нах кисашка кхувда баьла.
Цхьане хьалдаьккхар тепча инза,
вокхо - чокхе буста,
кхоаллаг1чо моакхаза кхерилг.

"Аьъ! - иккхар са даьвешийга, -
Сахьат ма дарий сога! Сахьат! -
лоацавенна лаьттавар из х1анзалца. -
Я, везан Дала я1! Лелаш ма дий ер!-
бос а баха, кхайкар из. -
Лелаш! Хьажал, нах! Лелаш!"
"Сахьат-м дилла а хул лелаш", -
аьлар цхьанне, бегаш беш мо.
"Хилац даьра дилла-м! - йоахар са даьвошас. -
Вай мехках даьхача дийнахьа денца
саца лаьттад ер..."

Сона ховр, сай даьвоша бакъ лувлга.
Сона дукхаза а хезадар, цо дувцаш,
вай мехках даьхача дийнахьа денца
долалац ший сахьат, яхаш.
Бакъда, цо боча леладора из -
мехкара х1ама доландаь -
ца къасташ,
моцалла ше к1алвисача хана а.
Цудухь вар из сел корзаг1ваьнна х1анз.
"Сахьат лел! Сахьат лел! - йоахар цо. -
Кхойтта шера ца лийнна сахьат!
Хьажал, нах! Хьажал!
Х1анзза доладеннар ер!"

"Сенах тамаш ю 1а, ва з1амига саг!
Ший даьй мехка кхаьчад из х1анз, -
аьлар цхьан, лоамаш мо, къаьнна,
йоаккха к1ай модж йолаш волча къоаночо. -
Ший лаьтта кхаьчад!..
Хоастам хьона, тха мохк! Хоастам!"

...Сацар
кхойтта шера новкъа ена ц1ермашен...

Т1аккха хайр сона,
сахьат дийна хулга.
Т1аккха хайр сона,
сахьат ценна хулга.
Т1аккха хайр сона,
сахьат
алхха
сахьат хинна ца 1алга.

1969 шу.

[Menina]

Лоаман Г1алг1айче

Хьерак1ийг санна йола Г1алгайче,
Хьона т1а ца отташ фу дисад!
К1езига хеташ йоассаяр хьа че –
укхаза х1анз рельсаш йохкаш латт.

Хьанна? Сенна? Мича вугаш я уж?
Дохадаьд Келера кашамаш.
Дохаргда кхы а! Никъ мел ба хьагуш
Я «Камацой» ира батамаш.

Чулехкай мехка японций «кераш»
(вай техника Лоам – керза: шира).
Американций студебеккераш
санна шовзткъеи диълаг1ча шера.

Чухьалхаб т1еххьа исторе хуллаш,
муръенна т1ехкаш цар фега йоах.
мукхдиаь г1аг1а мо я цар уйлаш.
къарлуш, къаьрадар фаьра да, йоах.

Леймение Озигаи юкъе
бетонах бутув г1оташ еш боахк:
- Кхачан программа д1ахьоча даькъе
дакъа лоацаш ба вай лоаман мохк!

Дукха дайнад хьона, са Г1алг1айче!
1а ца озаш 1азап лаьтта дац.
Бакъда, цхьанна а шера ткъоалаг1ча
б1аьшере санна хьо ейхаяц.

Сибарег1а бахийтаб хьа дезал.
Цар фу цига лергда, аьнна, хет.
Бар-барайттаза дийкъад хьа доазув –
цхьаккха висавацца кхоачаш ц1етт.

Чудийттад тховнаш элгаций, ердий,
ц1ераш етташ доагадаьд декъий
кашамашка… Шоай хурдаь хьо хурдий –
яккха, йоае г1ийртаб моастаг1ий.

Дуне мел латт ше даьхача мехках
Даьккхар тийшача балхаца халкъ.
(Г1оазота бараш шоай лаьтта ахка
бисар). Маьрешка кхаьчар цун хьакъ.

Кхойтта шера, чхьаг1алкхаш а ц1увзаш,
Баьсса лаьттар хьо, са лоамий мохк…
Шоаш даьчох в1алла эхь-бехк ца хеташ –
укхаза х1анз рельсаш яхка боахк.

1986 шу.