Али Хашагульгов (Х1оашалнаькъан Т. 1аьла)

[dt52]

Режиссер, исследовательница творчества ингушского поэта и художника Али Хашагульгова, которому на этой неделе исполнилось бы 76 лет, Хава Хазбиева рассказала “Фортанге”, почему важно посмотреть ее фильм о Хашагульгове и в чем сложность изучения его наследия
https://fortanga.org/2019/06/podvig-...yka/#more-3551

[Menina]

Х1ирий Агкацеви Г1алг1ай Алмацеви

Вай лаьтташ хьадала дезаш хиннад, йоах,
вай юрташ хьа ца луш йисай, ма дувц,
Агкацевс х1ирашка даьча амарах:
"Г1алг1аш шоай ц1еношка чу ма бита." - аьнна.

Валалай, ялалай,
ялалалй, валалай!

Т1акха бахар, ма йоах, г1алг1ай къаьна къоаной
Агкацев ваг1ача ингале коана1арга:
"Ва тха тхов т1акхета хьона, ва х1ирий паччахь!
Мукъабалийта тха мохк хьай нахах!" - аьнна.

Валалай, ялалай,
ялалай, валалай!

"Шо ма го са б1арга, шо ма хаза са лерга, -
оалаш ле ваьлар, йоах, х1ире г1алг1ашка, -
Шоай паччахь-да волаш деций шо, г1алг1ай!

Валалай, ялалай,
ялалай, валалай!

Т1аккха бахар, ма йоах, г1алг1ай къаьна къоаной
Алмацев ваг1ача ингале коана1арга:
"Ва воацаш валар хьо, ва г1алг1ай паччахь!
Хьабаккха вай мохк х1ирашкара!" - аьнна.

Валалай, ялалай,
ялалай, валалай!

"Со ма го шун б1арга, со ма хаза шун лерга, -
оалаш ле ваьлар, йоах, г1алг1а г1алг1ашка. -
Шо сенна дехкад со вахача коа т1а?
Са кара х1ама мичад сай истол мара."

Валалай, ялалай,
ялалай, валалай!

Юха а дийхар, йоах, г1алг1ай къоаноша:
"Ва винза валар хьо, ва г1алг1ай паччахь!
Чудаха ц1а мичад тха, - аьнна, -
хьабаккха вай мохк х1ирашкара!" - аьнна.

Валалай, ялалай,
ялалай, валалай!

Юха а аьлар, йоах, г1алг1ай паччахьо:
"Шо сенна дехкад со вахача коа т1а?
Балхах вохорг ма вий со, шо даьхкалга хой.
Чинах лохверг ма вий со, оаш яхар дой.

Валалай, ялалай,
ялалай, валалай!

Кхозалаг1а дийхар, йоах, г1алг1ай къоаноша:
"Ва венна вила хьо, ва г1алг1ай паччахь!
Ц1и ювза кхуврч болаш мичад тхо, - аьнна, -
хьабаккха вай мохк х1ирашкара!" - аьнна.

Валалай, ялалай,
ялалай, валалай!


Кхозалаг1а аьлар, йоах, г1алг1ай паччахьо:
"Шо сенна даьхкад со вахача коа т1а?
Дезал кхаба безаш ма вий со, - аьнна, -
Пенсе ваха везаш ма вий со." - аьнна.

Валалай, ялалай,
ялалай, валалай!

Вай лаьтташ хьадала дезаш хиннад, йоах,
вай юрташ хьа ца луш йисай, ма дувц,
Агкацевс х1ирашка даьча амарах:
"Г1алг1ай шоай ц1еношка чу ма бита." - аьнна.

Валалай, ялалай,
ялалай, валалай!

Вай лаьтташ хьадаха дезаш хиннад, йоах,
вай юрташ хьа ца йоахаш йисай, ма дувц,
Алмацевс г1алг1ашка даьча мукъарлох:
"Пенсе ваха везаш ма вий со." - аьнна.

Валалай, ялалай,
ялалай, валалай!

Вай лаьтташ хьадаха дезаш да, вайнах,
вай юрташ вай хила езаш я, вайнах,
Агкацев вай мехках воале а.
Алмацев ший пенсех воале а!

Валалай, ялалай,
ялалай, валалай!

1972 шу.

[Menina]

Балхах дола илли

- Болх бе, болх бе, болх бе,
болх ца бер суд яь 1охьоргва...
- Бергбар - баларе-м - даа дезаций?
Бергбар - баларе-м - дувха дезаций?
Т1ой-Юрта болх бац, Долакх-Юрта болх бац,
Наьсаре болх бац, Вокзале болх бац...
- Т1ой-Юрта болх хилча, Долакх-Юрта болх хилча,
Наьсаре болх хилача, Вокзале болх хилча -
х1ирашта балхаш де лай безаций?
Х1ирашта 1унал де 1уй безаций?

Езткъа машен массе а 1уйранна
Буро т1а хьалйода г1алг1ай ийце,
езткъа машен массе а сайранна
Буро т1ара ц1айоаг1а г1алг1ай боалош.

- Болх бе, болх бе, болх бе,
болх ца бер суд яь 1охьоргва...
- Бергбар - баларе-м - чуваха ц1а дезаций?
Бергбар - баларе-м - 1овижа мотт безаций?
Яндаре болх бац, Сурхот1а болх бац,
1аьлий-Юрта болх бац, Аьлтий-Юрта болх бац...
- Яндаре болх хилча, Аьлтий-Юрта болх хилча,
Сурхот1а болх хилча, 1аьлий-Юрта болх хилча -
х1ирашта боацабе кхалнах безаций?
Х1ирашта бовха ма1а нах безаций?

Езткъа машен массе а 1уйранна
Буро т1а хьалйода г1алг1ай ийце,
езткъа машен массе а сайранна
Буро т1ара ц1айоаг1а г1алг1ай боалош.

- Болх бе, болх бе, болх бе,
болх ца бер суд яь 1охьоргва...
- Бергбар - баларе-м- ваха везаций?
Бергбар - баларе-м - лела везаций?
Берригача г1алг1ай мохка болх бац,
дерригача г1алг1ай халкъа болх бац...
- Берригача г1алг1ай мехка болх хилча,
дерригача г1алг1ай халкъа болх хилча -
х1ирий мохк хьано тоабергба?
Х1ирий халкъ хьано кхоабаргда?

Езткъа машен массе а 1уйранна
Буро т1а хьалйода г1алг1ай ийце,
езткъа машен массе а сайранна
Буро т1ара ц1айоаг1а г1алг1ай боалош.

1972 шу.

[Menina]

Мохк мукъабалара ц1ей

(23 февраль)

I

Эзараш шераш дар, са мохк,
са нах хьа даькъа т1а баха:
хьа лаьтташ оахаш,
хьа цонаш хьекхаш,
хьа иллеш доахаш,
хьа говраш хехкаш.

(Туркий мехка дах тхо х1анз,
Туркий мехка лел, -
х1иречо Кундуховс
1ехадаь д1адига.)
Хьо мукъабаьннаб,
хьо мукъабаьннаб, са мохк,
хьай нахах! -
Февраль бетта ц1ей да
хьо мукъабалара.

II

Эзараш шераш дар, са мохк,
са нах хьа даькъа т1а баха:
хьа лоамаш дезаш,
хьа шовдаш мелаш,
хьа хьунаш техкаш,
хьа ордаш оардаш.
(Сибарег1а дах тхо х1анз,
Сибарег1а лел, -
Береи Сталинеи
низаг1а 1одига.)
Хьо мукъабаьннаб,
хьо мукъабаьннаб, са мохк,
хьай къамах!
Февраль бетта ц1ей да
хьо мукъабалара.

III

Эзараш шераш дар, са мохк,
са нах хьа даькъа т1а баха....
Х1ирийи г1аскхийи
бах х1анз хьа юрташка.
Х1ирийи г1аскхийи
лел х1анз хьа хьунашка.
(Х1ирашеи г1аскхашеи
оах х1анз тха лаьтташ.
Х1ирашеи г1аскхашеи
охк х1анз тха лоамаш.)
Хьо мукъабаьннаб,
хьо мукъабаьннаб, са мохк,
хьай халкъах!
Февраль бетта ц1ей да
хьо мукъабалара.

1972 шу.

[Menina]

Мухажарий илли

Кховра* мо йолча
г1омарий ара*,
ч1уг етташ йода
инкалий ковра*.

Чаккхе яц наькъа.
Беза ба мухь а.
Саг вац д1ахаза
ц1ог1а а мухь а.

1и морц*, кхакхйийрза*, -
фо дац садаккха.
Дега чу санна,
цхьоал я гобаьккха.

Чаккхе яц наькъа.
Беза ба мухь а.
Саг вац д1ахаза
ц1ог1а а мухь а.

Богапхьид я ха.
Болам* ба уне*.
Малхара каша
санна да дуне.

Кховра мо йолча
г1омарий ара,
ч1уг етташ йода
инкалий ковра.

Йилбаза* г1алаш
гу анайисте*...
Мичай хьо, мичай,
Нана-Даькъасте*?

1967 шу.

* Кховра - не нашла в словаре значение
* Г1омара аре - пустыня
* Ковра - не нашла
* Марца (морц, марцад) - палить, обжигать
* Кхакхйийрза - не нашла
* Болам - движение, темп в работе
* Уне - хронически больной
* Йилбаз - черт, бес, сатана
* Анайисте - может быть от слова "Анаюх" - 1.горизонт (восточный); 2.на заре
* Даькъасте - не нашла (может от слова "Даькъала"?)

[Menina]

Г1алг1ай бала

Дунен т1а моттиг яц
тхо, г1алг1ай, ца кхоачаш,
лаьттан т1а ч1егилг яц
тха, г1алг1ай, т1ехк йоацаш, -
Казахстане дах тхо,
Сибарег1а ма дах,
маца дахаргда-теш
тхо Г1алг1айче, ванаг1!

Ма хила сов къаьра*,
ма дувца сел харцдар, -
тхогахьа ва Даьла,
тхогахьа да бакъдар!
Дехац оаха доацар,
оаха ех тхоай Даьхе -
даьтт1а дог мо йола
тхоай Нана-Г1алг1айче!

Дукха шераш хьалха
даьча мехках даьха,
лелаш да тхо пана*,
михоударг* санна...
Дейнад тхона 1аьржа,
лейнад оаха къе 1анз*.
Диъ даькъа деха дах
тха з1амига къам х1анз.

Ма хила сов къаьра,
ма дувца сел харцдар, -
тхогахьа ва Даьла,
тхогахьа да бакъдар!

Дехац оаха доацар, -
оаха ех тхоай Даьхе -
даьтт1а дог мо йола
тхоай Нана-Г1алг1айче!

Мел хьежа деза тхо,
мел хьега тха деза!
Безац тхона кхы мохк,
тхона тхоай мохк беза!
Ма г1ерта тха сабар
дохаде, ва 1аьдал! -
1айха даьча вонна
тхона х1анз 1а жоп лел!

Ма хила сов къаьра,
ма дувц сел харцдар, -
тхогахьа ва Даьла,
тхогахьа да бакъдар!
Дехац оаха доацар,
оаха ех тхоай Даьхе -
даьтт1а дог мо йола
тхоай Нана-Г1алг1айче!

11 май, 1990 шу.

*къаьра - ложный
* пана - необитаемый
* михоударг - ?
* 1анз - ?

[Menina]

Кегирхой илли

Йо1

Хьадувла, вежарий,
илли аргда вай -
дог долчун дог дохош.

З1амига саг

Хьадувла, йижарий,
йиш локхаргья вай -
уйла йолчун уйла д1ахьош.

Цхьана

Вайга воай мехка
ма даха ма йоахий,
вайга воай мехка
ма лела ма йоахий.
Моцаг1а денца
вай дола мехкаш
вайгара ма даьхад.
Моцаг1а денца
вай долча лаьттах
вай овлаш ма даьхад.

Йо1

Аькхо жа1ул* санна,
дохадаь, лел вай,
лелхадаь, лел вай.

З1амига саг

Михо г1аьнаш санна,
легадаь, дах вай,
г1овттадаь, лел вай.

Цхьана

Вай яц ма йоахий
вай наьна Мочкъий-Юрт,
вай яц ма йоахий
вай герга Буру, -
Мочкъий-Юрт еций
вай наьна Мочкъий-Юрт,
вай къаьна Мочкъий-Юрт,
Зовра-Коа еций
вай герга Буру,
вай шира* Буру!

Йо1

Хьадувла, вежарий,
илли аргда вай -
дог долчун дог айдеш.

З1амига саг

Хьадувла, йижарий,
йиш локхаргья вай -
уйла йолчун уйла хьоаеш.

Цхьана

Воай я, аргда вай,
вай къаьна Мочкъий-Юрт,
воай я, аргда вай,
вай шира Буру!
Моцаг1а денца
вай дола мехкаш
воай да, аргда вай.
Моцаг1а денца
вай долча лаьтта
воаш дахаргда вай.

Йо1

Хьадувла, вежарий,
илли аргда вай -
дог долчун дог г1оттош.

З1амига саг

Хьадувла, йижарий,
йиш локхаргья вай -
уйла йолчун уйла лотош.

Цхьана

Хьайоахаргья вай
воай сийна юрташ!
Хьадоахаргда вай
воай сийрда ц1енош!
Хьабоаккхаргба вай
воай хоза мохк -
Дала аьнна дале!
Хьабоаккхаргба вай
воай г1оза мохк,
хьабоаккхаргба...

1972 шу.

* Жа1у - чабан
* Шира - старый, древний

[Menina]

Боккхача наьха назам-зикар

Вай мотт-м дийна ба, -
ла-иллах1-илла-лах1!
Вай мохк-м болаш ба, -
ла-иллах1-илла-лах1!

Из Буру вай еций, -
ла-иллах1-илла-лах1!
Вай пачхье хургъеций, -
ла-иллах1-илла-лах1!

Цхьа цхьоаг1о хургья я вай, -
ла-иллах1-илла-лах1!
Цхьа ч1оаг1о хургья вай, -
ла-иллах1-илла-лах1!

Къаман барт вай хургба, -
ла-иллах1-илла-лах1!
Къаман яхь вай хургья, -
ла-иллах1-илла-лах1!

Вай къам-м долаш да, -
ла-иллах1-илла-лах1!
Вай мохк-м вай хургба, -
ла-иллах1-илла-лах1!

1987 шу.

* Х1ара строфана т1ехьа барх1азза "ла-иллах1-илла-лах1!" доаладе деза.

[Menina]

Ага т1ара илли

Тхьовса, са к1аьнк, тхьовса.
Тхьайсаб хьона вай етт.
Тхьайсаб хьона вай пхьу*.
Тхьовса, са к1аьнк, тхьовса.

Тхьовса, к1аьнк са, тхьовса.
Тхьайсай хьона вай г1аж.
Тхьайса хьона вай вир.
Тхьовса, к1аьнк са, тхьовса.

Тхьовса, к1аьнк са, тхьовса.
Тхьайсаб хьона вай мохк.
Тхьайсаб хьона вай нах.
Тхьовса, к1аьнк са, тхьовса.

Тхьовса, к1аьнк са, тхьовса.
Хьалкхийча - слесарь хургва хьо
Наьсаре йиллача заводе...
Тхьовса, к1аьнк са, тхьовса.

Тхьовса, к1аьнк са, тхьовса.
Хьалкхийча - салте хургва хьо
Германе латтача эскаре...
Тхьовса, к1аьнк са, тхьовса.

Тхьовса, к1аьнк са, тхьовса.
Хьалкхийча - завсклад хургва хьо
Мангышлаке е Якуте...
Тхьовса, к1аьнк са, тхьовса.

1968 шу

* пхьу - пес, кобель

[Menina]

Ви1ийга

Са во1, хьо-м тара ва сона.
Тара ва хьай нанна. Тара ва
хьай даьшта. Тара ва хьай къонгошта.
Тара вай хьай мехка:
лоамашта, шовдашта, иллешта, ашарашта,
оазарашта*, оалхазарашта, оакхарашта, оахамашта*.

Хьо х1анз а з1амига ва. Цхьа шу, ши шу,
кхо шу мара
хургдац хьо ваь. Цхьа ди, ши ди, кхо ди мара
ца хила а мег. Хац сона хьо маца ваьв:
селхан ваьв, тахан ваьв, кхоана ваьв...

Цу хана со ц1аг1а вацар, мехка вацар,
лаьтта вацар...
Цу хана со, хьо вича хьа нанас хьона доахаргдола
илли яздеш ваг1ар, ага т1ара илли.
Хацар сона хьо ваьлга, хацар хьо вергволга.

(Сона цхьаккха а х1ама хац,
сона цхьаккха а х1ама гыц,
сона цхьаккха а х1ама хазац, яздеча хана,
эг1аваьчоа мо мара, тувлавенначоа мо мара...
1а ма язделахь воккха хилча -
дог доацаш хургва хьо.)
Хьа нанна-м ховр, хьа нанна-м гора,
хьа нанна-м хозар...
Наьна дог бочаг1а да, наьна б1арг сийрдаг1а ба,
наьна лерг сомаг1а да.
Сий делахь цун, ларх1алахь из, езалахь из.
Хьа даьна а езаргья из, хьона езаш хилча.

Малав хой хьона хьай да? Хаций?
Цунна шийна а хац ше малав.
Ц1и йолаш вац из, г1ала йолаш вац из,
мохк болаш вац из, мотт болаш вац из...

Хьо мара х1ама дац хьа даь-м, хьо мара...
Хургвола хьо, хила мега хьо, винза вола хьо.
Иштта динза хул гурахьа е 1ай зиза, оалхазар.
Иштта йинза хул массе а хана уйла, мукъле.

Нана эш шедолчоа. Нана йоацаш х1ама хилац.
Хьа а хила еза хьай нана, да хилар-м к1езига да.
Мичара лохаргья вай из? Мичара? Мичара?
Вешта, хьа-м да а вий-хьог1...

Вац... нана а яц... хье а вац...
Хьахьалхавалал т1аккха, новкъостал дел
хьай хургволча даьна хьай хургйола нана лаха.
Хьона дикаг1а короргья из, хьо цун кер чу вах...

Иштта кораю лоамашта сигле.
Иштта кораду шовдашта аьли*.
Иштта корабу гаьнашта мух.
Иштта корадаьд сона е илли.

Ма хеталахь, ер ага т1ара да. Дац...
Ага т1ара илли-м х1анз я хьалха да язде.
Ага т1ара илли-м ага хилча мара хургдац,
хургдац - со хилча мара, хьа нана хилча мара,
хьо хилча мара.

1969 шу.

* Оазаршта - ?
* Оахамаш - пашня, пахота
* Аьли - овраг, пропасть